Ông Trần Thanh Dân: Ký ức Ba Tơ

Khi nhắc đến những ngày mùa thu năm 1945, ánh mắt của ông Trần Thanh Dân vẫn ánh lên một thứ sáng trong rất lạ. Tuổi đã cao, nhưng trí nhớ của người lão thành cách mạng ấy dường như chưa từng bị thời gian làm mờ đi. Ông sinh năm 1927, lớn lên ở vùng đất Phổ Phong, Đức Phổ – nơi từ rất sớm đã âm thầm hình thành những mạch ngầm cách mạng trong lòng nhân dân.

Ông kể rằng, từ năm 1944, quê ông đã có cơ sở trong thanh niên, nông dân, phụ nữ, cả những người dân sống lênh đênh trên ghe thuyền dọc sông. Đến Tết Ất Dậu 1945, qua hai người anh trai, ông lần đầu tiên nghe rõ hơn về cục diện chiến tranh thế giới: Hồng quân Liên Xô liên tiếp thắng lớn, phe Đồng minh dồn phát xít vào thế thất bại, và phong trào Việt Minh trong nước ngày một lan rộng. Thời cơ độc lập của dân tộc, theo ông, lúc ấy không còn là điều xa vời nữa.

Ông tìm đọc chương trình, điều lệ của Việt Minh, của các đoàn thể cứu quốc. Những dòng chữ ấy như đánh thức một quyết tâm không thể cưỡng lại. “Không thể tiếp tục ngồi yên học chữ trong lúc đất nước đang cần,” ông nói. Và thế là, cậu học trò trẻ tuổi ngày ấy xếp bút nghiên lại, chọn con đường cách mạng không chút do dự.

Sau thắng lợi của Khởi nghĩa Ba Tơ, đội du kích rút về vùng cơ Nhất – một khu vực rừng núi hiểm trở ở Tây Bắc Ba Tơ – để xây dựng chiến khu chống Nhật. Tỉnh ủy lâm thời Quảng Ngãi cử đồng chí Nguyễn Trí về trực tiếp phụ trách phong trào tại đây. Không khí khẩn trương bao trùm khắp nơi: phải mở rộng cơ sở quần chúng, củng cố tinh thần nhân dân, chuẩn bị cho một cuộc tổng khởi nghĩa đang đến rất gần.

Công việc diễn ra liên tục, từ tổ chức tự vệ ở các xã, huấn luyện quân sự, rèn vũ khí, cho đến vận động lý hương, lính bảo an và lo việc tiếp tế cho du kích. Núi Ngang được chọn làm nơi huấn luyện. Trên sườn núi ấy, lần đầu tiên người dân quê ông cảm nhận rõ ràng thế nào là tự do và sức mạnh của chính mình. Từ Ba Động đến Ba Tơ, tự vệ các nơi kéo về học tập. Một lò rèn của thôn Hóc Kè cũng được đưa lên núi, ngày đêm rèn đao kiếm, rèn được bao nhiêu trang bị cho tự vệ bấy nhiêu.

Tiếng hô tập quân sự hòa cùng tiếng búa nện vào đe vang dội giữa núi rừng. Đêm xuống, lửa trại bập bùng, mọi người ca hát, trò chuyện trong cảm giác tự do chưa từng có. Kẻ địch hoàn toàn không hay biết. Về sau, tự vệ còn tập luyện ngay trong từng xóm, thậm chí ban ngày, gần như công khai, bởi tất cả đều được nhân dân chở che, bảo vệ.

Khi khí thế quần chúng dâng cao, bộ máy hương lý và chính quyền thân Nhật ở địa phương dần tê liệt. Nhiều người ngả theo cách mạng. Thời cơ đã chín. Sáng 15-8-1945, trong lúc đang công tác ở Suối Loa, ông Dân nhận được lệnh gọi về gấp. Đồng chí Nguyễn Trí thông báo tin trọng đại: quân Nhật đã đầu hàng Đồng minh, lệnh tổng khởi nghĩa đã ban ra. Đồng chí lập tức lên Ba Tơ chỉ đạo giành chính quyền ở châu lỵ, còn việc ở xã được giao lại cho ông Dân và anh em tự quyết, với lời dặn phải hoàn thành sớm nhất có thể.

Cuộc khởi nghĩa ở xã diễn ra nhanh chóng và dứt khoát. Một bộ phận tước vũ khí của lính bảo an, lập trung đội tự vệ, dùng chính số súng ấy để bảo vệ chính quyền cách mạng. Bộ phận khác thu hồi sổ sách, con dấu, tuyên bố xóa bỏ bộ máy hương lý cũ, thành lập chính quyền nhân dân. Mọi việc thuận lợi hơn dự tính.

Tối 16-8-1945, từ Suối Loa, Hóc Kè đến Tân Long Thượng, Bằng Chai, nhân dân các thôn chỉnh tề hàng ngũ kéo về đình Nam Lân dự mít tinh. Tiếng hô khẩu hiệu vang dậy, niềm vui vỡ òa trong từng bước chân. Ông Dân nhớ lại khoảnh khắc ấy bằng một giọng trầm lắng nhưng đầy xúc động: đó là chiến thắng của toàn dân, một cuộc tổng khởi nghĩa được làm nên bằng sức mạnh đoàn kết và khát vọng tự do của nhân dân quê hương.