ÔNG "VUA ÁNH SÁNG" TRONG KHÓI LỬA CHIẾN TRƯỜNG

Nhắc đến những người chép sử bằng hình ảnh của Quân đội nhân dân Việt Nam, không thể không nhắc đến Nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Nguyễn Đình Ưu (1918–2002) – một trong hai phóng viên ảnh đầu tiên vinh dự được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001. Cuộc đời cầm máy của ông là một hành trình đầy gian lao nhưng vô cùng rực rỡ, gắn liền với những năm tháng kháng chiến trường kỳ và sự bám sát không rời đời sống chiến đấu của bộ đội, nhân dân.

Cơ duyên từ người chiến sĩ bộ binh đến "cây bút" ống kính

Sinh năm 1918, bước ngoặt đến với Nguyễn Đình Ưu vào năm 1946 khi ông gia nhập hàng ngũ vệ quốc quân, trở thành chiến sĩ bộ binh thuộc Đại đoàn 308 – Quân Tiên phong. Nhận thấy tố chất và yêu cầu nhiệm vụ, cấp trên đã giao cho ông trọng trách mới: làm chiến sĩ chụp ảnh. Từ đây, chiếc máy ảnh trở thành thứ vũ khí thứ hai, đồng hành cùng ông trên mọi nẻo đường hành quân, ra trận.

Những năm đầu kháng chiến chống Pháp vô cùng thiếu thốn, công việc của một phóng viên chiến trường đòi hỏi sự kiên gan tuyệt đối. Năm 1951, khi được điều động về Tổng cục Chính trị để chính thức trở thành phóng viên Báo Quân đội nhân dân, ông càng thấm thía cảnh làm nghề trong bom đạn.

Buồng tối để tráng phim không có thiết bị hiện đại, mà chỉ là những chiếc công sự dã chiến hoặc vài tấm bạt quây kín bên bờ suối. Tận dụng dòng nước suối tự nhiên để ngâm vỗ và làm sạch phim rồi đem phơi khô, những bức ảnh lịch sử cứ thế ra đời trong hoàn cảnh thô sơ nhưng đầy kiêu hãnh ấy.

Những câu chuyện "dở khóc dở cười" trong hành trình đi tìm ánh sáng

Sinh thời, mỗi khi đứng trên bục giảng để truyền lửa cho các thế hệ sinh viên chuyên ngành nhiếp ảnh tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, NSNA Nguyễn Đình Ưu thường bồi hồi kể lại những kỷ niệm "cay đắng" vì thiếu ánh sáng trong nghề.

Vì phần lớn các hoạt động quân sự, hành quân và chiến đấu của bộ đội ta thường diễn ra vào ban đêm để bảo đảm bí mật, nên người phóng viên ảnh luôn rơi vào thế khó. Ông từng hài hước tâm sự rằng có những lúc muốn "thu ông mặt trời" vào tay, hay thậm chí có những ý nghĩ "tội lỗi" là mong có pháo địch bắn, có bom đèn dù thả xuống để lấy ánh sáng bấm máy.

Đốt mìn dẻo mừng Đại tướng: Kỷ niệm khiến ông nhớ nhất là sự kiện sau Chiến dịch Biên giới năm 1950, khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp đến thăm đơn vị. Buổi gặp gỡ diễn ra vào buổi tối giữa hàng trăm cán bộ, chiến sĩ và nhân dân. Để bắt lại khoảnh khắc lịch sử này, các phóng viên ảnh đã phải... đốt mìn dẻo lấy ánh sáng, khiến nhiều người hoảng hốt tưởng giặc Pháp tấn công trở lại.

Sân vận động rực lửa 20 gánh củi: Cuối tháng 8 năm 1953, trong buổi liên hoan mừng ngày thành lập của Đại đoàn 308, để chụp được bức ảnh toàn cảnh, ông đã đề nghị đơn vị chuẩn bị 20 gánh củi, kết hợp vứt thêm 4 quả pháo sáng thu được từ giặc vào đống lửa. Sự cẩn trọng được đẩy lên cao độ khi đơn vị phải túc trực sẵn 20 gánh nước, một đống cát và phân cả trung đội túc trực dập lửa phòng không. Dù kết quả bức ảnh không hoàn toàn như kỳ vọng, nhưng sự công phu và tâm huyết ấy chính là minh chứng cho tinh thần trách nhiệm cao độ với nghề.

Nghề nhiếp ảnh chiến trường cũng từng chứng kiến những mất mát đau thương. Ông mãi không quên người đồng chí, người bạn thân thiết Vũ Hoan. Trong Chiến dịch Tây Bắc năm 1952, khi đang theo chân bộ đội đánh trận MộcChâu (Sơn La), thấy đồn địch bốc cháy, vì quá say sưa chọn góc độ ánh sáng tốt nhất, đồng chí Vũ Hoan đã đứng thẳng lên bấm máy và anh dũng hy sinh tại chỗ sau khi một quả mìn nổ dưới chân.

Di sản và triết lý nghệ thuật để lại cho đời

Đối với NSNA Nguyễn Đình Ưu, ánh sáng là yếu tố quyết định của nhiếp ảnh, nhưng nó phải luôn đặt dưới sự phục tùng của mục đích cách mạng. Ông từng đúc kết: "Một người cầm máy ảnh thiếu kỹ năng sử dụng ánh sáng thì không thể phản ánh được cuộc sống. Nhưng thiếu nhạy bén chính trị thì mất phương hướng, không thể phản ánh được bản chất của cuộc sống."

Trải qua hai cuộc kháng chiến vĩ đại, chụp lại muôn vàn khoảnh khắc hào hùng của quân và dân ta, ông luôn khiêm tốn xem mình là người may mắn khi được chớp lấy những giây phút đẹp đẽ nhất của lịch sử.

Với những cống hiến bền bỉ, xuất sắc, ông đã được Đảng, Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, cùng nhiều phần thưởng cao quý quốc tế như Kỷ niệm chương Bảo vệ Hòa bình của Liên Hợp Quốc và Huy chương vàng Joliot-Curie. Cuộc đời và sự nghiệp của Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Đình Ưu mãi là một tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước, tinh thần tận tụy và ngọn lửa đam mê nghệ thuật không bao giờ tắt.