"ÔNG VUA VŨ KHÍ" TỪ ĐẤT PHÁP VỀ CHIẾN KHU: HÀNH TRÌNH ĐỔI BẢNG LƯƠNG VÀNG LẤY NGHỊ LỰC THÉP CỦA GS.VS TRẦN ĐẠI NGHĨA
Cội nguồn Nam Bộ và 11 năm âm thầm "săn" bí mật quân sự giữa lòng Paris
Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ năm 6 tuổi, bằng nghị lực phi thường và sự thông minh bẩm sinh, ông đã đỗ thủ khoa kỳ thi Bằng Thành chung rồi nhận học bổng sang Pháp du học năm 1935.
Tại kinh đô ánh sáng Paris, ông thi đậu và tốt nghiệp cùng lúc nhiều trường đại học danh tiếng hàng đầu như Đại học Bách khoa Paris, Đại học Cầu đường, Học viện Hàng không và Đại học Sorbonne. Nhưng điều đặc biệt nhất là trong suốt 11 năm đắm mình giữa nền tri thức phương Tây, Phạm Quang Lễ đã âm thầm nuôi dưỡng một hoài hoài lớn: nghiên cứu khoa học chế tạo vũ khí để chuẩn bị cho ngày trở về cứu nước.
Trong bối cảnh chính quyền Pháp cấm đoán gắt gao việc người bản xứ tiếp cận tri thức quân sự, ông đã vượt qua hàng ngàn rào cản an ninh, âm thầm đọc và ghi nhớ hàng vạn trang tài liệu tuyệt mật về hóa chất, thuốc nổ, cấu trúc pháo đài và khí tài quân sự tại các thư viện kín của Pháp và Đức.
Từ Phạm Quang Lễ đến "Trần Đại Nghĩa" và quả đạn Bazooka chấn động chiến trường
Năm 1946, cuộc gặp gỡ định mệnh với Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Paris đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời người kỹ sư tài năng. Khi Bác Hồ đặt câu hỏi về nguyện vọng trở về phụng sự đất nước trong bối cảnh kháng chiến sắp bùng nổ, Phạm Quang Lễ không một chút đắn đo, chấp nhận từ bỏ vị trí kỹ sư trưởng tại tập đoàn không quân Pháp với mức lương mơ ước để theo Bác lên chuyến tàu trở về Việt Nam.
Tại chiến khu Việt Bắc năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trao cho ông cái tên lịch sử: Trần Đại Nghĩa (mang họ Trần của Đức Thánh Trần Hưng Đạo, với ý nghĩa gánh vác việc đại nghĩa vì quốc gia dân tộc) và giao ông giữ chức Cục trưởng Cục Quân giới đầu tiên.
Giữa rừng sâu núi thẳm, thiếu hụt từ thỏi than, thanh sắt cho đến hóa chất tinh khiết, Giáo sư Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự đã tạo nên một kỳ tích chưa từng có: nghiên cứu và chế tạo thành công súng và đạn Bazooka. Vào ngày 3 tháng 3 năm 1947, trong trận chiến Chùa Trầm (Hà Đông), những quả đạn Bazooka "made in Viet Bac" lần đầu tiên xuất kích, bắn cháy 2 xe tăng của quân Pháp, bẻ gãy hoàn toàn mũi tiến công hiểm hóc của kẻ thù. Sự kiện này khiến giới quân sự Pháp bàng hoàng, không thể tin rằng những người lính Việt Minh thiếu thốn khí tài lại có thể sở hữu thứ vũ khí hiện đại bậc nhất thế giới thời bấy giờ.
Súng không giật SKZ và những phát minh "thần kỳ" làm rung chuyển các pháo đài
Không dừng lại ở Bazooka, tài năng thiên tài của Trần Đại Nghĩa tiếp tục tỏa sáng rực rỡ khi ông nghiên cứu chế tạo thành công Súng không giật SKZ (Súng Kông-giật) vào năm 1949. Đây là loại vũ khí hạng nặng có khả năng xuyên thủng các bức tường bê tông dày hàng mét của hệ thống đồn bót, pháo đài địch mà trọng lượng lại đủ nhẹ để bộ đội ta mang vác vượt núi băng rừng.
Tại chiến trường Nam Bộ và Điện Biên Phủ, súng SKZ do Cục Quân giới sản xuất đã trở thành nỗi kinh hoàng của quân đội Pháp. Báo chí Pháp thời đó phải cay đắng thừa nhận: "SKZ của Việt Minh là thứ vũ khí xuất hiện bất ngờ, làm đảo lộn mọi tính toán phòng thủ của các tướng lĩnh Pháp tại Đông Dương".
Tiếp đó, ông cùng các cộng sự liên tục sáng chế ra đạn bay, bom bay, mìn nổ chậm, cải tiến hàng loạt vũ khí thu được của địch để phục vụ cho các chiến dịch lớn, góp phần trực tiếp vào thắng lợi lịch sử Điện Biên Phủ "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu".
Nhân cách lớn của một "Viện sĩ dấn thân" và di sản trường tồn
Sau ngày hòa bình lập lại, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa tiếp tục được Đảng và Nhà nước giao nhiều trọng trách quốc gia: Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam đầu tiên, Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Ông vinh dự được bầu làm Viện sĩ Hàn lâm Khoa học Liên Xô – danh hiệu cao quý bậc nhất của giới khoa học thế giới.
Dù đứng ở đỉnh cao vinh quang và nắm giữ những chức vụ lớn, ông vẫn luôn giữ trọn phong thái của một nhà khoa học thuần túy: giản dị, khiêm nhường, tận tụy và liêm chính tuyệt đối. Với ông, phần thưởng lớn nhất không phải là danh vọng hay vật chất, mà là nhìn thấy đất nước độc lập, nhân dân được sống trong hòa bình.
Năm 1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, ông vinh dự là một trong những người đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.
Cuộc đời của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa là một tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước và tinh thần dấn thân vì khoa học. Ông đã chứng minh một chân lý: "Tri thức chỉ thực sự có giá trị vĩnh cửu khi nó được cống hiến cho sự sống còn và tự do của Tổ quốc". Tên tuổi và những cống hiến vĩ đại của "ông vua quân khí" Trần Đại Nghĩa sẽ mãi mãi là niềm tự hào bất tận trong biên niên sử hào hùng của dân tộc Việt Nam.
