Ox: ANH HÙNG TRẦN HANH – NGƯỜI ĐẦU TIÊN HẠ “THẦN SẤM” F-105 TRÊN BẦU TRỜI HÀM RỒNG

Thời kỳ lịch sử

Ngày 4-4-1965 – Kháng chiến chống Mỹ, những trận không chiến đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam.
PHẦN I – “NGƯỜI TRỜI” TRẦN HANH

Trước khi trở thành người đầu tiên của Không quân Việt Nam bắn rơi một chiếc F-105D, Trần Hanh đã trải qua một con đường rất dài.

Ông sinh năm 1932 tại Nam Định, nhập ngũ từ năm 17 tuổi.

Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, ông từng là chính trị viên đại đội. Sau đó, ông được tuyển chọn đi học lái máy bay tiêm kích MiG-17 tại Trung Quốc.

Nhiều năm học tập, huấn luyện trong điều kiện xa quê hương đã biến người lính trẻ thành một trong những phi công chiến đấu đầu tiên của Việt Nam.

Khi trở về nước, ông được giao làm Đại đội trưởng Đại đội 1, Trung đoàn Không quân 921 – Đoàn Không quân Sao Đỏ. Đây là đơn vị không quân tiêm kích đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Nhưng những năm tháng huấn luyện chưa phải là chiến tranh.

Không có bom thật.

Không có tên lửa thật lao về phía mình.

Không có những chiếc máy bay địch thực sự xuất hiện trong kính ngắm.

Cho đến năm 1965.

Không quân Mỹ bắt đầu đánh phá miền Bắc.

Cầu Hàm Rồng trở thành một trong những mục tiêu đặc biệt quan trọng.

Và những phi công MiG-17 trẻ tuổi phải bước vào một cuộc chiến mà đối phương có ưu thế rất lớn về máy bay, vũ khí và kinh nghiệm.

Trong số họ có Trần Hanh.

Ông chưa biết rằng chỉ ít ngày nữa, tên mình sẽ gắn với một trận đánh mà lịch sử Không quân Việt Nam sẽ nhắc lại suốt nhiều thập niên.

Chú thích ảnh: Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Hanh – một trong những phi công chiến đấu đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; TTXVN.

PHẦN II – LỜI BÁC TRƯỚC TRẬN ĐÁNH

Ngày 9-11-1964, một cuộc gặp mà Trần Hanh không bao giờ quên đã diễn ra.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm đơn vị.

Khi ấy, những phi công trẻ vẫn còn đang tìm cách xây dựng phương pháp chiến đấu.

Đối phương có những chiếc máy bay hiện đại.

Còn MiG-17 của ta nhỏ hơn, vũ khí và tốc độ đều có những hạn chế nhất định.

Trần Hanh kể lại rằng khi nói về việc đánh Mỹ, Bác nhắc đến những chiến sĩ đặc công ở sân bay Biên Hòa – những người không có máy bay nhưng vẫn phá được máy bay địch.

Rồi Bác căn dặn những người lái máy bay:

phải đánh thắng ngay trận đầu.

Và phải biết “nắm chắc thắt lưng địch mà đánh”.

Lời dặn ấy không phải một khẩu hiệu treo trên tường.

Nó trở thành một phần trong cách đánh.

Trần Hanh và đồng đội hiểu rằng họ không thể dùng máy bay của mình để đọ sức với đối phương theo cách thông thường.

Họ phải tìm cách áp sát.

Phải đánh bất ngờ.

Phải tận dụng yếu tố địa hình.

Phải kéo đối phương vào cự ly mà pháo trên MiG-17 có thể phát huy hiệu quả.

Và phải tin rằng—

một chiếc máy bay nhỏ vẫn có thể đánh một chiếc máy bay lớn nếu người phi công biết chọn thời điểm.

Hai ngày 3 và 4-4-1965 chính là lúc lời dặn ấy được đưa lên bầu trời.

Chú thích ảnh: Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp các phi công Không quân nhân dân Việt Nam trước thời điểm diễn ra những trận đánh đầu tiên trên bầu trời miền Bắc.

Nguồn: Tư liệu Báo Quân đội nhân dân; TTXVN.

PHẦN III – NGÀY 3-4-1965: NHỮNG “CÁNH ÉN” ĐẦU TIÊN

Ngày 3-4-1965.

Không quân Mỹ đánh phá khu vực Hàm Rồng.

Đây là lần đầu tiên những chiếc MiG-17 của Không quân nhân dân Việt Nam trực tiếp bước vào một cuộc không chiến thực sự.

Biên đội do Phạm Ngọc Lan chỉ huy, cùng Hồ Văn Quỳ, Phan Văn Túc và Trần Minh Phương xuất kích.

Hai chiếc F-8U của Hải quân Mỹ bị bắn rơi.

Đó là chiến công đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam trong cuộc đối đầu trên không với máy bay Mỹ.

Ngày 3-4 sau này được lấy làm Ngày truyền thống ra quân đánh thắng trận đầu của Không quân nhân dân Việt Nam.

Nhưng với những người ở dưới đất, chiến thắng ấy chưa có nghĩa là trận chiến đã kết thúc.

Bởi sáng hôm sau—

địch quay lại.

Và lần này, chúng mang theo một lực lượng lớn hơn.

Mục tiêu vẫn là Hàm Rồng.

Cây cầu vẫn đứng đó.

Và những chiếc MiG-17 vẫn phải cất cánh.

Người dẫn đầu biên đội ngày hôm ấy:

Trần Hanh.

5

Chú thích ảnh: Biên đội MiG-17 do Phạm Ngọc Lan chỉ huy trong trận ngày 3-4-1965 – ngày đầu tiên của chiến thắng trận đầu của Không quân nhân dân Việt Nam.

Nguồn: Báo Nhân Dân; TTXVN; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN IV – 10 GIỜ 53 PHÚT

Sáng 4-4-1965.

Phía trên Hàm Rồng, máy bay Mỹ bắt đầu tập trung.

Theo hồi ức của Trần Hanh, khoảng 10 giờ 53 phút, biên đội được lệnh cất cánh từ Nội Bài.

Bốn chiếc MiG-17.

Bốn phi công:

Số 1 – Trần Hanh.

Số 2 – Phạm Giấy.

Số 3 – Lê Minh Huân.

Số 4 – Trần Nguyên Năm.

Họ bay về phía Nam.

Không bay thẳng vào khu chiến.

Biên đội lựa chọn đường bay phù hợp, tận dụng địa hình và sự dẫn đường từ sở chỉ huy.

Ở phía bên kia, lực lượng Mỹ đang chuẩn bị đánh phá.

Những chiếc F-105D “Thần Sấm” mang bom.

Phía sau còn có tiêm kích F-100 làm nhiệm vụ hộ tống.

Đối phương có số lượng máy bay lớn hơn rất nhiều.

Nhưng họ chưa nhìn thấy những chiếc MiG-17.

Đó chính là điều Trần Hanh chờ đợi.

Biên đội tiếp tục áp sát.

Độ cao được điều chỉnh.

Dầu phụ được chuẩn bị vứt bỏ.

Bốn chiếc MiG-17 bước vào khu vực chiến đấu.

Không còn là huấn luyện.

Không còn là diễn tập.

Đây là trận đánh thật.

5

Chú thích ảnh: MiG-17 của Trung đoàn 921 – loại máy bay được sử dụng trong trận không chiến Hàm Rồng ngày 4-4-1965.

Nguồn: TTXVN; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN V – NHỮNG “THẦN SẤM” TRÊN BẦU TRỜI HÀM RỒNG

Từ độ cao thích hợp, Trần Hanh nhìn thấy đội hình F-105.

Những chiếc máy bay lớn.

Nhanh.

Mang bom.

Đang hướng về cầu Hàm Rồng.

Phía dưới, cầu vẫn là mục tiêu sống còn của cuộc đánh phá.

Trần Hanh hiểu rằng họ không có nhiều thời gian.

Nếu chờ đối phương phát hiện mình—

cơ hội sẽ biến mất.

Nếu lao vào quá sớm—

biên đội có thể bị F-100 hộ tống đánh chặn.

Phương án được lựa chọn là:

đánh bất ngờ ở cự ly gần.

Trần Hanh áp sát.

Chiếc F-105 phía trước đang trong quá trình công kích.

Khoảng cách giảm xuống.

300 mét.

Rồi gần hơn.

Theo hồi ức của chính Trần Hanh, ông chủ động áp sát và khai hỏa ở cự ly rất gần; loạt đạn đầu được dùng để kiểm tra đường ngắm, sau đó ông kéo máy bay lên và tiếp tục bắn khi mục tiêu nằm trong kính ngắm.

Trong khoảnh khắc ấy—

MiG-17 và F-105 gần như đối mặt.

Ba khẩu pháo của chiếc MiG-17 đồng loạt khai hỏa.

Những viên đạn lao vào chiếc F-105D.

Rồi—

một tiếng nổ trên bầu trời.

Chiếc “Thần Sấm” bốc cháy.

Trần Hanh đã bắn rơi nó.

Đó là chiếc F-105D đầu tiên bị một phi công Việt Nam bắn hạ.

Nhưng chưa kịp vui mừng—

ông đã phải đối mặt với cả đội hình máy bay Mỹ đang quay lại.

Chú thích ảnh: Chiếc F-105 “Thần Sấm” bị máy bay MiG-17 của Không quân nhân dân Việt Nam bắn rơi trên bầu trời Hàm Rồng ngày 4-4-1965.

Nguồn: TTXVN.

PHẦN VI – LÊ MINH HUÂN BẮN RƠI CHIẾC THỨ HAI

Trận đánh chưa kết thúc.

Sau khi chiếc F-105 đầu tiên bị hạ, đội hình Mỹ lập tức chuyển hướng.

Các máy bay hộ tống lao vào.

Biên đội MiG-17 bị đặt vào một tình thế cực kỳ nguy hiểm.

Nhưng số 3 vẫn đang ở phía sau.

Lê Minh Huân.

Ông tiếp tục công kích.

Cùng với sự yểm hộ của Trần Nguyên Năm, Lê Minh Huân tiếp cận một chiếc F-105 khác.

Và—

bắn rơi chiếc thứ hai.

Hai chiếc F-105 đã bị hạ.

Một chiếc bởi Trần Hanh.

Một chiếc bởi Lê Minh Huân.

Chiến thắng ấy hoàn thành mục tiêu chiến đấu của biên đội.

Nhưng lúc này, tình thế đã hoàn toàn thay đổi.

Các máy bay Mỹ quay lại.

Những chiếc MiG-17 nhỏ hơn, chậm hơn và ít lợi thế hơn phải tìm cách thoát khỏi một đội hình đông đảo.

Phạm Giấy đang ở vị trí số 2.

Nhiệm vụ của ông là yểm hộ Trần Hanh.

Đó là vị trí nguy hiểm.

Bởi người yểm hộ thường phải đứng giữa đồng đội và đối phương.

Ông đã hai lần lao vào đối đầu với máy bay địch để bảo vệ người số 1.

Rồi một loạt đạn khác xé qua đội hình.

Trận chiến trở thành cuộc quần thảo sinh tử.

Chú thích ảnh: Biên đội Trần Hanh – Phạm Giấy – Lê Minh Huân – Trần Nguyên Năm, những phi công tham gia trận đánh ngày 4-4-1965.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Đại học Duy Tân; TTXVN.

PHẦN VII – BA NGƯỜI Ở LẠI VỚI BẦU TRỜI

Chiến thắng đã có.

Nhưng cái giá phải trả quá lớn.

Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, Phạm Giấy, Lê Minh Huân và Trần Nguyên Năm lần lượt trúng đạn và hy sinh trong cuộc quần thảo với lực lượng máy bay Mỹ đông hơn.

Trần Hanh lúc ấy không biết ngay điều đó.

Ông vẫn đang chiến đấu.

Chiếc MiG-17 của ông cũng bị thương.

Máy bay mất khả năng hoạt động bình thường.

Nhưng ông phải đưa nó về.

Không còn đồng đội bên cạnh.

Không còn đội hình nguyên vẹn.

Chỉ còn một chiếc MiG-17 đang bị hư hỏng và một người phi công phải tìm cách sống sót.

Cuối cùng, Trần Hanh quyết định hạ cánh xuống khu vực Nghệ An.

Chiếc máy bay hạ xuống trong tình trạng nguy hiểm.

Ông bị thương.

Người dân địa phương tìm thấy ông và đưa về chăm sóc.

Có thời điểm người dân còn chưa biết người phi công này là ai.

Đơn vị cũng chưa biết ông còn sống.

Sau hai ngày mất liên lạc, phía đơn vị nhận được những tin báo cho rằng cả bốn phi công đều đã hy sinh.

Nhưng rồi—

Trần Hanh trở về.

Một người trở về.

Ba người nằm lại.

Đó là một trong những khoảnh khắc bi hùng nhất của trận đánh.

Chú thích ảnh: Khu vực Kẻ Tằm, Nghệ An – nơi Trần Hanh hạ cánh sau trận không chiến ngày 4-4-1965 và được nhân dân địa phương cứu giúp.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Báo Dân trí.

PHẦN VIII – NGÀY TRỞ VỀ

Khi Trần Hanh được đưa trở lại đơn vị, những người đồng đội không thể tin rằng ông còn sống.

Bởi trong hai ngày mất liên lạc, đã có tin báo về việc bốn phi công hy sinh.

Rồi một người xuất hiện.

Trần Hanh.

Người đã dẫn đầu biên đội.

Người đã bắn rơi chiếc F-105 đầu tiên.

Người đã trở về bằng một chiếc máy bay hư hỏng nặng.

Nhưng niềm vui ấy không thể trọn vẹn.

Bởi ông trở về một mình.

Ba chiếc MiG khác không trở lại.

Ba người bạn bay—

Phạm Giấy.

Lê Minh Huân.

Trần Nguyên Năm.

Họ đã chiến đấu cho đến những phút cuối cùng.

Trần Hanh từng kể lại rằng điều khiến ông day dứt nhất chính là sau khi hạ chiếc F-105, đội hình máy bay Mỹ lập tức quay sang tấn công những chiếc MiG còn lại. Ông đã chứng kiến cuộc chiến đấu của đồng đội nhưng không thể cứu họ.

Có những chiến thắng mà người trở về không thể vui.

Bởi mỗi lần nhớ lại tiếng hô:

“Cháy rồi!”

ông cũng nhớ tới ba chiếc máy bay đã không trở về.

Và ba người bạn đã ở lại với bầu trời Hàm Rồng.

Chú thích ảnh: Phi công Trần Hanh trong những năm sau trận đánh lịch sử; ký ức về các đồng đội hy sinh luôn gắn với chiến công ngày 4-4-1965.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; TTXVN.

PHẦN IX – CHIẾN THẮNG KHÔNG CHỈ LÀ HAI CHIẾC MÁY BAY

Ngày 4-4-1965, biên đội Trần Hanh bắn rơi hai chiếc F-105.

Nhưng ý nghĩa của trận đánh lớn hơn rất nhiều con số ấy.

Trước hết, nó chứng minh rằng Không quân nhân dân Việt Nam có thể đối đầu với những máy bay phản lực hiện đại của Mỹ.

MiG-17 không phải loại máy bay vượt trội về mọi mặt.

Nhưng phi công Việt Nam đã tìm được cách đánh phù hợp.

Tiếp cận gần.

Đánh bất ngờ.

Công kích ở cự ly hiệu quả.

Yểm hộ lẫn nhau.

Và quan trọng nhất—

không sợ đối phương.

Sau hai ngày 3 và 4-4, Không quân nhân dân Việt Nam đã bắn rơi 4 máy bay Mỹ, gồm 2 F-8U ngày 3-4 và 2 F-105 ngày 4-4. Chiến thắng ấy được đánh giá là dấu mốc mở đầu cho việc xây dựng và phát triển nghệ thuật tác chiến trên không của Không quân Việt Nam.

Ngày 3-4 trở thành ngày truyền thống ra quân đánh thắng trận đầu.

Còn ngày 4-4 trở thành một dấu son đặc biệt với Trần Hanh.

Bởi ông là người Việt Nam đầu tiên bắn rơi một chiếc F-105D “Thần Sấm”.

Chú thích ảnh: Chiến thắng trận đầu của Không quân nhân dân Việt Nam trên bầu trời Hàm Rồng trong hai ngày 3 và 4-4-1965.

Nguồn: Báo Nhân Dân; TTXVN; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN X – NGƯỜI ĐẦU TIÊN HẠ “THẦN SẤM”

Sau trận Hàm Rồng, Trần Hanh tiếp tục chiến đấu và đảm nhiệm nhiều cương vị trong Không quân.

Ông trở thành một trong những chỉ huy quan trọng của lực lượng.

Sau năm 1975, ông tiếp tục giữ nhiều vị trí chỉ huy, trong đó có Tư lệnh Sư đoàn Không quân 371, Tư lệnh Quân chủng Không quân, rồi Phó tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam và Thứ trưởng Bộ Quốc phòng.

Nhưng trong ký ức của nhiều người, Trần Hanh vẫn là người phi công của buổi sáng Hàm Rồng.

Người lái chiếc MiG-17 lao vào F-105.

Người bóp cò ở cự ly chỉ vài trăm mét.

Người nhìn thấy chiếc “Thần Sấm” bốc cháy.

Và cũng là người sau trận đánh phải trở về với một sự thật đau đớn:

ba người đồng đội đã không trở về.

Năm 1966, ông được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng danh hiệu ấy không thể thay thế những người đã hy sinh.

Một người anh hùng vẫn có thể nhớ đồng đội.

Vẫn có thể đau.

Vẫn có thể im lặng khi nhắc về trận đánh.

Và có lẽ chính điều đó làm cho câu chuyện của Trần Hanh trở nên sâu sắc hơn.

Ông không chỉ là người đã bắn rơi một chiếc máy bay.

Ông là người sống sót mang ký ức của cả một biên đội.

Chú thích ảnh: Trung tướng, Anh hùng LLVT nhân dân Trần Hanh trong những năm sau chiến tranh.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; TTXVN.

LỜI KẾT – BẦU TRỜI HÀM RỒNG VÀ BA NGƯỜI KHÔNG TRỞ VỀ

Sáng 4-4-1965.

Bốn chiếc MiG-17 cất cánh từ Nội Bài.

Bốn người phi công:

Trần Hanh.

Phạm Giấy.

Lê Minh Huân.

Trần Nguyên Năm.

Họ bay về phía Hàm Rồng.

Và chỉ ít phút sau, họ lao vào một trong những trận không chiến khốc liệt đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam.

Trần Hanh bắn rơi một chiếc F-105.

Lê Minh Huân bắn rơi chiếc thứ hai.

Hai chiếc “Thần Sấm” rơi xuống.

Nhưng sau đó—

đội hình Mỹ quay lại.

Ba chiếc MiG-17 lần lượt bị bắn hạ.

Ba người phi công hy sinh.

Chỉ Trần Hanh trở về.

Ông trở về bằng một chiếc máy bay đã bị thương.

Bản thân ông cũng bị thương.

Nhưng ông trở về.

Để kể lại câu chuyện.

Để nhớ đồng đội.

Và để chứng minh rằng những người đã bay lên bầu trời Hàm Rồng ngày hôm ấy không chiến đấu vô ích.

Chiến thắng trận đầu của Không quân nhân dân Việt Nam được viết bằng bốn chiếc MiG-17, bằng bốn người phi công, bằng bốn ngày tháng 3 và 4-4-1965, bằng những chiếc F-8U và F-105 bị bắn rơi.

Nhưng nếu chỉ nhớ những con số ấy thì chưa đủ.

Hãy nhớ rằng phía sau hai chiếc F-105 bị bắn rơi là ba người đã không trở về.

Hãy nhớ Phạm Giấy.

Hãy nhớ Lê Minh Huân.

Hãy nhớ Trần Nguyên Năm.

Và hãy nhớ Trần Hanh—

người đã sống sót để mang câu chuyện của họ đi tiếp.

Ngày 5-12-2024, Trung tướng, Anh hùng LLVT nhân dân Trần Hanh qua đời, khép lại cuộc đời của một trong những phi công đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam.

Nhưng trên bầu trời Hàm Rồng—

chiếc MiG-17 năm ấy vẫn như còn ở đó.

Một vòng lượn.

Một cú bổ nhào.

Một loạt pháo.

Một chiếc F-105 bốc cháy.

Và phía sau tiếng hô “Cháy rồi!” là một khoảng lặng rất dài.

Khoảng lặng dành cho những người đã không trở về.

Chú thích ảnh: Cầu Hàm Rồng, Thanh Hóa ngày nay – địa danh gắn với những trận chiến ác liệt trên bộ, trên không trong tháng 4-1965.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Hàm Rồng; ảnh tư liệu về di tích và địa danh.