Phá kho thóc cứu đói năm 1945: Khi cuộc đấu tranh vì miếng ăn trở thành phong trào chính trị

Phá kho thóc cứu đói năm 1945: Khi cuộc đấu tranh vì miếng ăn trở thành phong trào chính trị

Giữa nạn đói năm Ất Dậu, những kho thóc bị khóa chặt trở thành hình ảnh nhức nhối đối với người dân đang kiệt sức. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Mặt trận Việt Minh, phong trào phá kho thóc cứu đói đã giành lại lương thực cho đồng bào, đồng thời tập hợp, rèn luyện lực lượng cho cuộc đấu tranh giành độc lập. Từ nhu cầu được sống, đông đảo người dân từng bước tham gia vào một phong trào chính trị rộng lớn.

Những kho thóc giữa nạn đói

Cuối năm 1944, đầu năm 1945, nạn đói lan rộng ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Sự vơ vét của bộ máy thống trị Pháp – Nhật, chính sách thu mua cưỡng bức lương thực, việc mở rộng diện tích cây phục vụ chiến tranh cùng mất mùa và trở ngại vận chuyển đã đẩy đời sống nhân dân vào thảm cảnh. Người trồng lúa không còn đủ gạo nuôi mình; nhiều gia đình phải rời quê tìm đường sống.

Nạn đói không thể được giải thích chỉ bằng sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Trong khi người dân thiếu ăn, thóc gạo vẫn bị thu gom, tích trữ để phục vụ bộ máy cai trị và chiến tranh. Khoảng cách giữa những kho lương thực và những người đang đói phơi bày sự bất công của chế độ thuộc địa trong hoàn cảnh chiến tranh.

Vì thế, đối với người dân lúc ấy, mở được cửa kho thóc là vấn đề sống còn. Nhưng để sự phản kháng không dừng ở những hành động riêng lẻ, cần có lực lượng tổ chức và một phương hướng đấu tranh phù hợp. Phong trào cách mạng đã đáp ứng yêu cầu ấy bằng một chủ trương gắn trực tiếp với quyền sống của nhân dân.

Một khẩu hiệu chạm tới quyền sống

Ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp, độc chiếm Đông Dương. Ngày 12/3, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”, xác định phát xít Nhật là kẻ thù chính trước mắt và phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa.

Trong hoàn cảnh đó, chủ trương “Phá kho thóc, giải quyết nạn đói” trở thành một nội dung vận động quần chúng đặc biệt thiết thực. Giành lại lương thực giúp đồng bào chống chọi với cái đói, đồng thời trực tiếp đụng tới chính sách vơ vét của quân chiếm đóng và bộ máy phục vụ chúng.

Đây là sự gắn kết giữa yêu cầu trước mắt và mục tiêu lâu dài. Với người đang đói, độc lập dân tộc trở nên gần gũi qua hành động bảo vệ sự sống. Với phong trào cách mạng, việc đứng cùng nhân dân trong cuộc đấu tranh ấy tạo dựng niềm tin bằng kết quả cụ thể.

Các hình thức đấu tranh khá đa dạng: phá kho, chặn việc chuyên chở lương thực của địch, đòi phát thóc, đòi mua thóc giá rẻ, chống hoặc trì hoãn nộp thóc. Tùy tương quan lực lượng, mỗi địa phương lựa chọn cách làm thích hợp. Điểm chung là đưa nhu cầu cứu đói thành hành động tập thể, có tổ chức và có mục tiêu rõ ràng.

Từ Ninh Bình đến đình Mọc Quan Nhân

Ngày 15/3/1945, tại Ninh Bình, hàng nghìn người thuộc các huyện Nho Quan, Gia Viễn tham gia phá 12 kho thóc, thu hàng trăm tấn chia cho nông dân. Sự kiện được các tài liệu lịch sử ghi nhận như một biểu hiện sớm, mạnh mẽ của phong trào sau khi Nhật đảo chính Pháp.

Phong trào tiếp tục lan ra nhiều địa phương. Ở Bắc Ninh, Bắc Giang, quần chúng đấu tranh giành lương thực tại các kho chứa của Nhật và những nơi tích trữ cho Nhật. Tại Hưng Yên, hoạt động phá kho kết hợp với vận động chống thu thóc. Ở miền núi, có nơi việc lấy lương thực, muối chia cho dân gắn với hoạt động vũ trang và đấu tranh chống chính quyền địch.

Tại Hà Nội, cuộc phá kho thóc ở đình Mọc Quan Nhân đêm 11/7/1945 là một trường hợp tiêu biểu. Theo lịch sử Đảng bộ thành phố được Báo điện tử Tổ Quốc dẫn lại, Đoàn Tuyên truyền xung phong thành Hoàng Diệu phối hợp với Đội Tự vệ xung phong ngoại thành huy động đông đảo nông dân, dân nghèo đến nghe diễn thuyết rồi phá kho thóc của Nhật ở đình làng.

Nhân chứng Trần Văn Nội, người trực tiếp tham gia, kể rằng các đội viên được phân công canh gác những ngả đường dẫn vào đình, đề phòng quân lính đến tiếp viện. Chi tiết ấy cho thấy phía sau cuộc giành thóc là sự chuẩn bị và phối hợp nhằm bảo vệ đồng bào.

Từ câu chuyện ở Quan Nhân, có thể thấy hai nhiệm vụ cùng hiện diện: cứu đói và vận động cách mạng. Người dân đến vì lương thực, nhưng đồng thời được nghe diễn thuyết, chứng kiến sự hoạt động của lực lượng Việt Minh và trực tiếp tham gia một cuộc đấu tranh chung.

Nhân chứng Trần Văn Nội, người tham gia cuộc phá kho thóc ở đình Mọc Quan Nhân đêm 11/7/1945. Ảnh chân dung được Báo điện tử Tổ Quốc đăng ngày 21/8/2021; đây là ảnh nhân chứng chụp về sau, không phải ảnh chụp năm 1945. Nguồn ảnh: Báo điện tử Tổ Quốc.

Từ giành lương thực đến tập hợp lực lượng

Sức lan tỏa của phong trào còn gắn với truyền đơn và báo chí cách mạng. Những lời kêu gọi chống đói được đưa tới đường phố, làng xóm, kết nối tình cảnh của từng gia đình với vận mệnh chung của đất nước. Một tờ truyền đơn kêu gọi phá kho thóc Nhật năm 1945 được Báo Nhân Dân giới thiệu là dấu tích cụ thể của hoạt động tuyên truyền thời kỳ này.

Truyền đơn của Việt Minh kêu gọi đồng bào đấu tranh, phá kho thóc của phát xít Nhật để cứu đói năm 1945. Ảnh tư liệu được giới thiệu trong bài “Những tờ truyền đơn kêu gọi Tổng khởi nghĩa”, Báo Nhân Dân, ngày 19/8/2018. Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân.

Để có những tờ giấy ấy, người làm công tác tuyên truyền phải in ấn, cất giấu, vận chuyển và phân phát trong điều kiện bí mật. Hoạt động tưởng nhỏ bé đó góp phần làm cho lời kêu gọi vượt khỏi phạm vi một làng, một nhóm người, đến với đông đảo quần chúng.

Điều làm nên ý nghĩa chính trị của phong trào không chỉ là số thóc thu được. Khi cùng nhau đấu tranh, người dân có cơ hội nhận ra khả năng hành động của tập thể. Họ được tiếp xúc với cán bộ, với các đoàn thể cứu quốc, học cách phối hợp và bảo vệ nhau trước sự đàn áp.

Quá trình ấy góp phần nâng cao uy tín Việt Minh, mở rộng cơ sở cách mạng và rèn luyện lực lượng quần chúng. Những người từng tham gia chống đói có thể tiếp tục bước vào các hoạt động chính trị rộng lớn hơn. Từ nhu cầu thiết thân, mối liên hệ giữa đời sống nhân dân và việc thay đổi chính quyền ngày càng trở nên rõ rệt.

Tuy nhiên, không phải mọi cuộc phá kho thóc đều lập tức trở thành cuộc giành chính quyền. Diễn biến phụ thuộc vào điều kiện từng nơi. Cũng không thể xem riêng phong trào này là nguyên nhân tạo nên thắng lợi tháng Tám. Giá trị của nó nằm trong toàn bộ quá trình chuẩn bị, phát triển lực lượng và chớp thời cơ của cách mạng.

Hạt thóc và niềm tin

Phong trào phá kho thóc đã đưa một phần lương thực đến với người thiếu đói, nhưng không thể trong chốc lát khắc phục toàn bộ thảm họa. Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, chống “giặc đói” vẫn là nhiệm vụ cấp bách, đòi hỏi những biện pháp cứu tế và khôi phục sản xuất lâu dài.

Nhìn lại những tháng trước Tổng khởi nghĩa, điều đáng nhớ là sự chuyển biến của con người trong cuộc đấu tranh vì quyền sống. Những người nông dân vốn bị dồn vào cảnh cùng quẫn đã cùng nhau hành động, gắn việc cứu gia đình, xóm làng với cuộc vận động giải phóng dân tộc.

Hạt thóc được giành lại mang theo hy vọng sống và niềm tin vào sức mạnh đoàn kết. Từ những cửa kho được mở trong năm 1945, có thể nhận ra một bài học sâu sắc: sức tập hợp của phong trào cách mạng được bồi đắp khi mục tiêu độc lập gắn chặt với đời sống, nỗi đau và nguyện vọng của nhân dân.