Phạm Cự Lượng – Khí phách kiên trung và bước ngoặt lịch sử Đại Cồ Việt

Trong tiến trình lịch sử ngàn năm của dân tộc Việt Nam, thế kỷ X là một khúc quanh đầy thử thách với những cuộc chuyển giao vương triều dồn dập giữa buổi bình minh tự chủ. Giữa những giông bão quyền lực ấy, vương triều nhà Đinh non trẻ đã phải đối mặt với họa xâm lăng từ phương Bắc ngay sau khi hoàng đế Đinh Tiên Hoàng băng hà. Trong thời khắc ngàn cân treo sợi tóc ấy, sử sách đã khắc ghi danh tính một vị tướng lĩnh với cái đầu tỉnh táo và một trái tim can trường: Tâm phúc tướng quân Phạm Cự Lượng. Cuộc đời và quyết định của ông không chỉ làm thay đổi số phận của một dòng họ, mà đã cứu cả một dân tộc khỏi bờ vực nô dịch một lần nữa.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống tướng môn oanh liệt, Phạm Cự Lượng sớm được trui rèn tinh thần thượng võ và lòng yêu nước nồng nàn. Khi Đinh Bộ Lĩnh dựng cờ nghĩa bình định 12 sứ quân, ông cùng anh trai là Phạm Ngạn đã đem quân gia nhập, lập nhiều chiến công hiển hách. Với sự trung thành và tài thao lược xuất chúng, ông được Đinh Tiên Hoàng hết lòng tin tưởng, giao cho chức Tâm phúc tướng quân, thống lĩnh cấm quân bảo vệ hoàng thành Hoa Lư. Ông chính là lá chắn vững chắc che chở cho sự bình yên của quốc gia Đại Cồ Việt độc lập buổi đầu.

Thế nhưng, bi kịch lịch sử ập đến vào cuối năm 979, khi Đinh Tiên Hoàng và thái tử Đinh Liễn bị sát hại. Ấu chúa Đinh Toàn lên ngôi khi mới 6 tuổi, triều đình lục đục, lòng dân hoang mang. Lợi dụng cơ hội ấy, nhà Tống ở phương Bắc đã lập tức điều động hàng vạn quân thủy bộ áp sát biên thùy hòng thôn tính nước ta. Trong hoàn cảnh nội ưu ngoại hoạn, khi được giao trọng trách làm phó tướng chuẩn bị ra trận, Phạm Cự Lượng đã đưa ra một quyết định táo bạo độc nhất vô nhị. Ông mặc áo giáp, cầm gươm bước vào triều đình, đứng trước bá quan văn võ và Thái hậu Dương Vân Nga để dõng dạc nói rằng: "Thưởng người có công, giết người nghịch tặc là phép hay để ra trận. Nay chúa thượng còn trẻ người, chúng ta dẫu hết sức liều chết để chống giặc Tống, may có chút công lao thì ai biết cho? Chi bằng trước hết hãy tôn Thập đạo tướng quân lên làm Thiên tử, sau đó hãy xuất quân!".

Lời nói ấy của Phạm Cự Lượng như một tiếng sấm rạch ngang bầu trời đầy mây đen của triều đình Hoa Lư bấy giờ. Đó không phải là hành động của một kẻ phản thần ham vinh hoa, mà là tầm nhìn của một nhà chính trị kiệt xuất. Ông hiểu rằng, một đứa trẻ 6 tuổi không thể làm tổng tư lệnh tối cao để lãnh đạo ba quân chống lại một đế chế hung bạo. Nước Việt lúc ấy cần một minh quân, một vị tướng thao lược có đủ uy vọng để triệu người như một đồng lòng ra trận. Sự dũng cảm của Phạm Cự Lượng đã nhận được sự đồng thuận tuyệt đối của tướng sĩ, thúc đẩy Thái hậu Dương Vân Nga trao chiếc áo long bào cho Lê Hoàn. Nhờ sự chuyển giao quyền lực lịch sử ấy, vua Lê Đại Hành đã thống nhất được sức mạnh toàn dân, đánh tan quân Tống trên sông Bạch Đằng và ải Tây Kết vào năm 981, giữ vững nền độc lập cho nước nhà.

Dưới triều Tiền Lê, Phạm Cự Lượng được phong làm Thái úy, đứng đầu hàng võ tướng, dốc lòng phò tá giang sơn cho đến khi nhắm mắt xuôi tay vào năm 984. Nhân cách và công lao của ông vĩ đại đến mức, hơn hai mươi năm sau, khi vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, nhà vua đã nằm mơ thấy ông hiện linh giữ nghiêm phép nước. Cảm kích trước anh linh của vị đại thần trung nghĩa, vua Lý đã sắc phong ông là Thiên Sách Hoàng gia Thục phán Đại vương, phụng thờ làm vị thần giữ luật pháp tại đền Bạch Mã – một trong Thăng Long tứ trấn.

Hơn một ngàn năm đã trôi qua, những tranh luận về việc chuyển giao vương triều xưa đã lùi vào dĩ vãng, nhưng tầm vóc và tấm lòng "dĩ công vi thượng" của Thái úy Phạm Cự Lượng vẫn vẹn nguyên giá trị. Đứng trước đền thờ ông nghi ngút khói hương, ngắm nhìn bức tượng uy nghi màu thời gian, mỗi người con đất Việt lại trào dâng niềm tự hào và xúc động sâu sắc. Ông chính là minh chứng cho trí tuệ nước Việt: luôn đặt vận mệnh dân tộc và sự sống còn của giang sơn lên trên hết, xứng đáng để hậu thế nghiêng mình kính cẩn biết ơn muôn đời.