Phạm Đình Toái – Danh sĩ Nghệ An, người góp phần lưu truyền lịch sử dân tộc qua thơ ca
Phạm Đình Toái (1818–1901) là nhà nho, danh sĩ và tác giả văn học sống dưới triều Nguyễn vào thế kỷ XIX. Đây là giai đoạn Việt Nam trải qua nhiều biến động về chính trị, xã hội và văn hóa, đặc biệt là quá trình thực dân Pháp xâm lược và từng bước thiết lập ách thống trị. Trong bối cảnh đó, các nhà nho không chỉ tham gia hoạt động quan trường mà còn đóng góp vào đời sống văn hóa, giáo dục thông qua việc biên soạn, khảo đính và phổ biến các tác phẩm văn học, lịch sử.
Phạm Đình Toái sinh năm 1818, quê ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, một vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và khoa bảng. Ông có tự là Thiếu Du, hiệu Song Quỳnh, trưởng thành trong môi trường Nho học và sớm nổi tiếng là người có tài văn chương. Năm 1843, ông đỗ Cử nhân và sau đó ra làm quan dưới triều Nguyễn. Trong quá trình làm quan, ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ, trong đó có chức Án sát Bình Định, rồi thăng đến hàm Hồng Lô tự khanh trước khi nghỉ hưu.
Đóng góp nổi bật nhất của Phạm Đình Toái đối với văn học và lịch sử Việt Nam là việc khảo đính, chỉnh lý tác phẩm “Đại Nam quốc sử diễn ca”. Tác phẩm có nguồn gốc từ công trình diễn ca lịch sử của Lê Ngô Cát. Sau năm 1860, Phạm Đình Toái dành nhiều năm tu sửa, biên tập và hoàn thiện văn bản, giúp nội dung lịch sử được thể hiện bằng thể thơ lục bát gần gũi, dễ nhớ và dễ truyền bá trong nhân dân.
Trong quá trình hoàn thiện tác phẩm, Phạm Đình Toái đã giới thiệu bản thảo với Đặng Huy Trứ, một nhà cải cách và người quan tâm đến việc phổ biến tri thức. Đặng Huy Trứ đánh giá cao giá trị của tác phẩm và cho khắc in tại hiệu Trí Trung đường vào năm 1870. Từ đó, “Đại Nam quốc sử diễn ca” được lưu truyền rộng rãi, trở thành một tác phẩm có ảnh hưởng trong việc giúp người đọc tiếp cận lịch sử dân tộc thông qua hình thức thơ ca.
“Đại Nam quốc sử diễn ca” thuật lại nhiều sự kiện và nhân vật quan trọng trong lịch sử Việt Nam, từ thời dựng nước đến các triều đại phong kiến. Với ngôn ngữ giàu nhạc điệu, thể thơ lục bát quen thuộc và cách kể chuyện cô đọng, tác phẩm góp phần đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với đông đảo người đọc. Công trình vừa có giá trị văn học, vừa góp phần duy trì ký ức lịch sử và khơi gợi tình cảm gắn bó với quê hương, đất nước.
Ngoài “Đại Nam quốc sử diễn ca”, Phạm Đình Toái còn được ghi nhận với tác phẩm “Quỳnh Lưu tiết phụ truyện” cùng một số sáng tác thơ ca khác. Những đóng góp của ông thể hiện sự quan tâm đến văn chương, truyền thống văn hóa và việc lưu giữ các giá trị tinh thần của dân tộc.
Phạm Đình Toái mất năm 1901. Dù không phải là nhân vật nổi bật bởi các hoạt động quân sự hay chính trị, ông vẫn có vị trí đáng chú ý trong lịch sử văn học Việt Nam nhờ công sức chỉnh lý và phổ biến một tác phẩm diễn ca lịch sử có ảnh hưởng lâu dài. Di sản của ông cho thấy văn học có thể trở thành phương tiện hữu hiệu để truyền tải tri thức lịch sử, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và bồi đắp ý thức về cội nguồn dân tộc cho các thế hệ sau.
