Phạm Hoàng Hộ – người tự tay vẽ hơn mười nghìn loài cây Việt Nam

Một nhà thực vật học khi gặp một loài cây lạ không thể chỉ nhìn màu hoa rồi đặt tên. Người ấy phải quan sát cách lá mọc, hình dạng cánh hoa, số nhị, cấu tạo quả, hạt và cả những sợi lông rất nhỏ trên cành. Đôi khi, điểm phân biệt hai loài lại nằm ở một chi tiết chỉ hiện ra dưới kính phóng đại.

Giáo sư Phạm Hoàng Hộ đã dành hàng chục năm quan sát những chi tiết như thế. Thành quả lớn nhất của ông là bộ “Cây cỏ Việt Nam”, trong đó hơn 10.500 loài và đơn vị phân loại được mô tả bằng chữ cùng những hình vẽ nét do chính ông thực hiện.

Ông sinh năm Kỷ Tỵ 1929 tại An Bình, Cần Thơ. Do được khai sinh muộn, giấy tờ của ông ghi năm 1931. Lớn lên giữa vùng đồng bằng sông Cửu Long, Phạm Hoàng Hộ sớm tiếp xúc với một thế giới thực vật phong phú: những loài cây sống trên bờ ruộng, trong vườn, dưới kênh rạch và ở những vùng đất ngập nước.

Sau này, ông sang Pháp học về khoa học tự nhiên và thực vật học. Tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Pháp, ông có điều kiện nghiên cứu một trong những bộ sưu tập thực vật lớn nhất thế giới, chứa khoảng tám đến mười triệu mẫu cây cỏ.

Mỗi mẫu vật trong kho lưu trữ giống như một trang hồ sơ. Cây đã được ép khô nhưng vẫn giữ lại những đặc điểm cần thiết để nhận dạng. Trên tờ mẫu còn có tên người thu thập, địa điểm, thời gian và môi trường sinh trưởng. Nhờ đó, Phạm Hoàng Hộ có thể đối chiếu cây thu được ở Việt Nam với các mẫu chuẩn và những công trình phân loại quốc tế.

Nhưng nghiên cứu thực vật Việt Nam không thể chỉ thực hiện trong bảo tàng. Ông còn tiến hành nhiều chuyến khảo sát ngoài thực địa. Nhà thực vật phải đi đến nơi cây sinh sống, thu mẫu đủ lá, hoa và quả, ghi nhận độ cao, địa hình cùng điều kiện môi trường. Có loài chỉ ra hoa trong thời gian ngắn; nếu đến không đúng mùa, chuyến đi có thể phải thực hiện lại.

Năm 1960, Phạm Hoàng Hộ công bố “Cây cỏ miền Nam Việt Nam”, mô tả khoảng 1.650 loài thường gặp. Đó mới chỉ là bước đầu của một dự định lớn hơn: xây dựng bộ sách có thể nhận diện cây cỏ trên toàn lãnh thổ Việt Nam.

Ngoài nghiên cứu, Phạm Hoàng Hộ còn góp phần quan trọng vào sự ra đời của một trường đại học tại đồng bằng sông Cửu Long. Năm 1966, sau cuộc vận động của giới trí thức địa phương, Viện Đại học Cần Thơ được thành lập. Ông trở thành viện trưởng đầu tiên.

Sự kiện ấy có ý nghĩa đặc biệt đối với miền Tây Nam Bộ. Thanh niên trong vùng có thêm cơ hội học đại học ngay trên quê hương, thay vì phải lên Sài Gòn. Từ cơ sở ban đầu ấy, Đại học Cần Thơ dần trở thành một trung tâm đào tạo và nghiên cứu quan trọng của đồng bằng.

Sau năm 1975, Phạm Hoàng Hộ tiếp tục bổ sung các loài thực vật ở miền Bắc vào công trình của mình. Năm 1984, ông sang Pháp rồi định cư tại Canada. Dù sống xa quê hương, ông không rời bỏ dự án đã theo đuổi suốt nhiều thập niên.

Tại Montréal, ông tiếp tục tra cứu tài liệu, chỉnh lý tên khoa học và hoàn thiện hình minh họa. Không có nhiếp ảnh kỹ thuật số hay cơ sở dữ liệu trực tuyến như ngày nay, việc đối chiếu một loài có thể đòi hỏi tìm kiếm qua nhiều sách chuyên khảo và hàng loạt mẫu vật.

Hình vẽ là phần đặc biệt của bộ sách. Một bức ảnh có thể cho thấy màu sắc và dáng vẻ chung, nhưng hình vẽ khoa học cho phép tác giả nhấn mạnh những bộ phận quyết định việc nhận dạng. Trên cùng một hình có thể trình bày cả cành, lá, hoa, quả và cấu tạo được phóng lớn.

Đầu thập niên 1990, bộ sách được xuất bản tại Montréal dưới tên “An Illustrated Flora of Vietnam”. Phiên bản hoàn chỉnh bằng tiếng Việt gồm ba quyển được Nhà xuất bản Trẻ phát hành vào các năm 1999–2000.

Theo ước tính của Phạm Hoàng Hộ, hệ thực vật Việt Nam có khoảng 12.000 loài. Bộ sách của ông mô tả và minh họa hơn 10.500 đơn vị thực vật – một khối lượng công việc hiếm khi do gần như một cá nhân thực hiện.

“Cây cỏ Việt Nam” không phải cuốn sách chỉ để đặt trong tủ kính. Nhiều năm sau khi xuất bản, nó vẫn xuất hiện trong phần tài liệu tham khảo của các công trình nghiên cứu về cây thuốc, cây rừng, hoa lan, thực vật thủy sinh và đa dạng sinh học. Khi gặp một mẫu cây chưa biết tên, nhiều sinh viên và nhà nghiên cứu bắt đầu việc xác định bằng cách mở những trang sách của Phạm Hoàng Hộ.

Ông qua đời ngày 29 tháng 1 năm 2017 tại Montréal, Canada.

Cũng trong năm 2017, các nhà khoa học công bố một loài thực vật mới và đặt tên là Syzygium phamhoangii – Trâm Phạm Hoàng Hộ – để ghi nhận những đóng góp của ông. Một loài thuộc chi Xú hương sau đó cũng mang tên Lasianthus phamhoangii.

Đó là một cách tưởng nhớ đẹp đối với nhà thực vật học. Người đã dành cả đời gọi tên cây cỏ Việt Nam cuối cùng được các thế hệ đi sau dùng chính tên ông để gọi những loài cây vừa được khoa học nhận diện.