Phạm Hồng Cư
Trung tướng Phạm Hồng Cư tên thật là Lê Đỗ Nguyên, sinh ngày 11/02/1926, nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Nhân dân Việt Nam (1986-1995), quê quán xã Đông Cương, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Tại Lễ Độc lập, ngày 2/9/1945, Đội Tự vệ chiến đấu Cứu quốc thành Hoàng Diệu được cử hai đơn vị đến Quảng trường Ba Đình bảo vệ Lễ Độc lập. Ông là đội viên trung đội Tự vệ chiến đấu Cứu quốc thành Hoàng Diệu trực tiếp tham gia bảo vệ Lễ Độc lập. Tuy đã ngoài 90 tuổi, nhưng ông còn khỏe mạnh, minh mẫn kể cho chúng tôi về kí ức được trực tiếp tham gia bảo vệ Lễ Độc lập hơn 70 năm trước.
Ông kể: Công tác bảo vệ an toàn cho buổi mít tinh và bảo vệ lễ đài Độc lập, ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình - Hà Nội được tổ chức rất chặt chẽ. Có ba lực lượng được phân công bảo vệ, gồm: Sở Liêm phóng Bắc Bộ (tổ chức đầu tiên của Công an nhân dân) được giao nhiệm vụ trực tiếp bảo vệ các thành viên Chính phủ Lâm thời. Đội Tự vệ chiến đấu Cứu quốc thành Hoàng Diệu (lực lượng vũ trang địa phương do Thành ủy Hà Nội thành lập để bảo vệ các cơ quan của Trung ương, Xứ ủy và Thành ủy Hà Nội), chúng tôi được giao nhiệm vụ bảo vệ địa bàn nơi diễn ra Lễ Độc lập. Đơn vị Giải phóng quân từ chiến khu về Hà Nội được phân công trực tiếp bảo vệ lễ đài. Ngoài ra còn các lực lượng quần chúng như: thanh niên cứu quốc, công nhân cứu quốc… dự mít tinh nhưng có ý thức cùng bảo vệ Chính phủ Lâm thời.
Ngày 2/9/1945, đồng chí Đỗ Đức Kiên trong Ban chỉ huy của Đội Tự vệ chiến đấu Cứu quốc thành Hoàng Diệu vinh dự dẫn hai trung đội đến Quảng trường Ba Đình làm nhiệm vụ bảo vệ. Trung đội Tô Hiệu được phân công trực tiếp làm hàng rào danh dự; còn trung đội của tôi là trung đội Hà Huy Tập được phân công bảo vệ vòng trong, vòng ngoài buổi Lễ Độc lập.
Không khí mít tinh ngày Lễ Độc lập 2/9/1945 thực sự là một ngày hội lớn của đất nước, cả Hà Nội rực rỡ cờ hoa; các phố giăng đầy biểu ngữ đủ năm thứ tiếng: Việt, Pháp, Anh, Hoa, Nga... mà đọc lên khiến tôi xúc động, như: “Nước Việt Nam của người Việt Nam”, “Độc lập hay là chết”... Đội hình dự mít tinh ngày Lễ Độc lập gồm đủ các thành phần, tầng lớp xã hội: thanh niên cứu quốc áo sơ mi cộc quần ngắn, phụ nữ cứu quốc thướt tha trong tà áo dài, công nhân cứu quốc đồng phục quần xanh áo trắng, dân quân ngoại thành áo nâu thắt lưng chẽn, phụ nữ nông thôn đầu vấn tóc mặc áo tư thân, các cháu thiếu nhi nhảy múa theo nhịp trống, các cụ phụ lão, các nhà sư, các cố đạo. Tất cả mọi người đều phấn khởi chờ đón sự xuất hiện của phái đoàn Chính phủ Lâm thời.
Khi đoàn Chính phủ bước lên lễ đài, dẫn đầu là ông cụ ăn mặc giản dị, bộ đồ kaki trắng, chân đi dép cao su, dáng đi nhanh nhẹn khác với các vị trong Chính phủ mặc vest màu đen. Lúc đó tôi chưa biết cụ là ai. Chỉ đến khi nghe giới thiệu và Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập, giọng nói pha âm sắc tiếng Nghệ An, thế là đồng chí Hoàng Phương (một trong những chỉ huy của trung đội) ghé sát vào tai tôi nói: “này, này cậu có biết không, ông cụ là Nguyễn Ái Quốc!”. Tôi bỗng nghẹn ngào vì sung sướng, tôi đã biết Nguyễn Ái Quốc ra đi tìm đường cứu nước, thế mà hôm nay Người đã về. Thế là tôi thốt lên “Người đã về”, tôi không ngờ ý tứ này về sau nhạc sĩ Văn Cao có đưa vào ca khúc “Ca ngợi Hồ Chủ tịch”. Khi nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập, cả biển người im phăng phắc lắng nghe tiếng nói của Người. Đang nói, bỗng Người dừng lại hỏi: “Tôi nói đồng bào nghe rõ không?” Tức thì một triệu con người cùng đồng thanh đáp lại “Rõ”. Cả quảng trường tiếng hô vang dậy như sấm. Cảm giác của tôi là không ngờ Bác lại giản dị và gần gũi đến thế. Từ lúc đó giữa lãnh tụ và người dân đã hòa làm một.
Sau khi Bác đọc Tuyên ngôn độc lập thì đến toàn thể quốc dân Tuyên thệ. Sau mỗi lời thề, toàn thể đồng bào đều giơ tay hô lớn “Xin thề!”. Khi giơ tay thề, nước mắt tôi và đồng đội cứ thế trào ra. Chúng tôi xúc động là bởi vì từ thời khắc này đất nước ta không còn là một nước nô lệ, mất nước; chúng ta đã trở thành người dân của một nước Việt Nam độc lập.
