Phạm Hồng Thái (1896–1924) – “Tiếng bom Sa Diện” và tuổi xuân gửi lại dòng Châu Giang
Trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX, có những con người xuất hiện trên sân khấu lịch sử trong một khoảng thời gian rất ngắn nhưng để lại tiếng vang vượt xa cuộc đời của chính họ. Phạm Hồng Thái là một người như thế. Cuộc đời ông chỉ kéo dài khoảng 28 năm, nhưng ngày 19 tháng 6 năm 1924, tại Sa Diện, Quảng Châu, một tiếng bom đã làm chấn động dư luận và trở thành một trong những sự kiện tiêu biểu của phong trào yêu nước Việt Nam trước khi cách mạng Việt Nam bước sang một thời kỳ mới. Điều đáng nhớ không chỉ nằm ở vụ mưu sát Toàn quyền Đông Dương Martial Merlin, mà còn ở tinh thần xả thân của một thanh niên Việt Nam đang đi tìm con đường cứu nước trong một thời đại đầy biến động.
Phạm Hồng Thái tên thật là Phạm Thành Tích, sinh tại làng Do Nha, nay thuộc xã Hưng Nhân, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống học hành, cha là Huấn đạo Phạm Thành Mỹ. Nhưng tuổi thơ của Phạm Hồng Thái cũng sớm chứng kiến những biến động của đất nước dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Những cuộc đàn áp các phong trào chống Pháp, những người yêu nước bị bắt, bị giết, những làng mạc bị tàn phá đã góp phần hình thành trong ông ý thức về thân phận mất nước và khát vọng tìm một con đường để giành lại độc lập.
Đầu thế kỷ XX là một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam. Những phong trào Cần Vương đã đi đến hồi kết, nhưng ý chí chống thực dân không biến mất. Một lớp người yêu nước mới bắt đầu tìm kiếm những phương thức đấu tranh khác. Phan Bội Châu hướng về Nhật Bản với phong trào Đông Du; những người yêu nước khác tìm đường sang Trung Quốc, Thái Lan hoặc các nước châu Á để tìm kiếm lực lượng và con đường giải phóng dân tộc. Trong dòng chảy đó, Phạm Hồng Thái cùng một số thanh niên theo Vương Thúc Oánh vượt biên qua Xiêm rồi sang Quảng Châu vào khoảng cuối năm 1918. Quảng Châu khi ấy là một trong những trung tâm hoạt động của các lực lượng cách mạng châu Á và cũng là nơi tập trung nhiều người Việt Nam đang tìm đường cứu nước.
Những năm tháng xa quê đã đưa Phạm Hồng Thái vào một môi trường hoàn toàn khác. Từ một thanh niên Nghệ An, ông trở thành một người hoạt động cách mạng ở nước ngoài. Ông từng học tại Trường Kỹ nghệ thực hành Hải Phòng và sau đó làm việc tại Nhà máy diêm Bến Thủy. Theo tài liệu biên niên của Đảng, trong tháng 2 năm 1924, Phạm Hồng Thái cùng Lê Hồng Phong tham gia cuộc bãi công tại đây và sau đó bị đuổi việc. Từ đó, con đường hoạt động của ông ngày càng gắn với phong trào yêu nước ở Quảng Châu.
Tháng 4 năm 1924, Phạm Hồng Thái gia nhập Tâm Tâm Xã, tổ chức tập hợp một số thanh niên Việt Nam yêu nước tại Quảng Châu. Tổ chức này chủ trương dùng phương thức bạo động để chống thực dân Pháp. Trong bối cảnh ấy, nhiều thanh niên Việt Nam tin rằng cần phải tạo ra những hành động mạnh mẽ để đánh thức tinh thần yêu nước trong đồng bào và gây tiếng vang trên trường quốc tế. Phạm Hồng Thái trở thành một trong những thành viên tích cực của tổ chức.
Mục tiêu mà Tâm Tâm Xã hướng đến là Martial Merlin, Toàn quyền Đông Dương của chính quyền thực dân Pháp. Khi Merlin có chuyến đi qua Nhật Bản và sau đó trở lại Quảng Châu, những người hoạt động cách mạng Việt Nam quyết định tổ chức một cuộc mưu sát. Phạm Hồng Thái được giao nhiệm vụ thực hiện kế hoạch. Đây là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm, bởi nếu thất bại, ông gần như chắc chắn sẽ phải đối mặt với sự truy bắt và cái chết. Nhưng Phạm Hồng Thái vẫn nhận nhiệm vụ.
Ngày 19 tháng 6 năm 1924, Merlin đến khách sạn Victoria tại khu tô giới Sa Diện ở Quảng Châu để dự tiệc. Phạm Hồng Thái cải trang thành một phóng viên và tìm cách vào được nơi tổ chức tiệc. Theo các tư liệu lịch sử, ông mang theo một quả bom được giấu trong hòm ảnh. Cách tiếp cận ấy cho thấy sự chuẩn bị và quyết tâm của người thanh niên mới 28 tuổi: ông hiểu rằng đây có thể là chuyến đi cuối cùng của đời mình.
Khi bữa tiệc diễn ra, Phạm Hồng Thái tiến gần mục tiêu. Quả bom được ném vào khu vực bàn tiệc và phát nổ. Martial Merlin bị thương nhưng không thiệt mạng; một số người khác tại bữa tiệc thiệt mạng hoặc bị thương. Về mặt mục tiêu trực tiếp, cuộc mưu sát đã không đạt được kết quả như những người tổ chức mong muốn. Nhưng về mặt tác động chính trị và tinh thần, vụ nổ đã tạo ra một tiếng vang rất lớn. Sự kiện nhanh chóng được báo chí và dư luận tại Quảng Châu chú ý, rồi lan truyền về Việt Nam.
Sau vụ nổ, Phạm Hồng Thái tìm cách thoát khỏi sự truy bắt. Nhưng trước sự truy đuổi gắt gao, ông đã gieo mình xuống dòng Châu Giang và hy sinh ngày 19 tháng 6 năm 1924. Một người thanh niên mới 28 tuổi đã kết thúc cuộc đời mình giữa dòng sông xa quê hương. Ông không trở về được Nghệ An, không được nhìn thấy đất nước độc lập và cũng không thể biết những biến chuyển lớn của lịch sử Việt Nam trong những thập niên sau đó. Nhưng chính sự hy sinh ấy lại khiến tên tuổi Phạm Hồng Thái vượt khỏi giới hạn của một cá nhân.
Người dân Quảng Châu đã mai táng Phạm Hồng Thái tại khu Hoàng Hoa Cương. Theo thông tin của Chính phủ Việt Nam, ngôi mộ được đặt hướng về phía Tây Nam, với ý nghĩa để linh hồn ông luôn hướng về quê hương. Nơi đây về sau trở thành một địa chỉ được người Việt Nam tìm đến để tưởng niệm người thanh niên đã hy sinh tại Quảng Châu.
Nhưng điều đặc biệt nhất của câu chuyện Phạm Hồng Thái nằm ở những gì xảy ra sau khi ông mất. “Tiếng bom Sa Diện” nhanh chóng lan truyền về Việt Nam và gây xúc động mạnh trong giới thanh niên yêu nước. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhận định sự hy sinh của Phạm Hồng Thái đã tác động mạnh đến phong trào yêu nước, thúc đẩy nhiều thanh niên dấn thân vào con đường đấu tranh. Chính tư liệu về Nguyễn Thái Học cũng ghi nhận rằng tiếng bom Sa Diện và tấm gương hy sinh của Phạm Hồng Thái đã làm chấn động trong nước, thúc giục nhiều tầng lớp, đặc biệt là thanh niên, hăng hái tham gia phong trào yêu nước.
Trong lịch sử, có những hành động thành công ngay lập tức, nhưng cũng có những hành động không đạt được mục tiêu trực tiếp mà vẫn tạo ra ảnh hưởng lâu dài. Vụ mưu sát ở Sa Diện thuộc trường hợp thứ hai. Martial Merlin không chết, nhưng Phạm Hồng Thái đã trở thành biểu tượng. Quả bom không làm thay đổi ngay lập tức chế độ thuộc địa, nhưng tiếng vang của nó đã góp phần làm cho tinh thần chống Pháp trong một bộ phận thanh niên Việt Nam thêm mạnh mẽ.
Điều đó cũng cho thấy một sự thật quan trọng khi nhìn lại lịch sử đầu thế kỷ XX: những người yêu nước Việt Nam khi ấy đang đứng trước một bài toán vô cùng khó khăn. Họ đều có chung mục tiêu là giành độc lập, nhưng chưa thống nhất được con đường và phương pháp để đi đến mục tiêu ấy. Có người lựa chọn cải cách, có người lựa chọn bạo động, có người tìm kiếm sự giúp đỡ từ bên ngoài. Phạm Hồng Thái thuộc lớp thanh niên lựa chọn hành động trực tiếp và quyết liệt. Đánh giá lịch sử về phương pháp ấy cần đặt trong hoàn cảnh cụ thể của thời đại, khi các phong trào yêu nước đang tìm kiếm một con đường mới sau những thất bại của các thế hệ trước.
Vài tháng sau sự kiện Sa Diện, cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc đến Quảng Châu và có liên hệ với những người trong Tâm Tâm Xã. Về sau, những thanh niên ưu tú từ tổ chức này được giác ngộ về chủ nghĩa Mác – Lênin và trở thành một bộ phận quan trọng trong quá trình hình thành Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ghi nhận rằng Nguyễn Ái Quốc không tán thành chủ trương ám sát cá nhân, nhưng đánh giá cao lòng dũng cảm và sự hy sinh của Phạm Hồng Thái.
Điều này rất đáng chú ý. Nó cho thấy lịch sử cách mạng Việt Nam không phát triển theo một đường thẳng đơn giản. Những người yêu nước của các thế hệ khác nhau có thể có phương pháp khác nhau, nhưng những hy sinh và trải nghiệm của lớp người đi trước đã góp phần tạo nên những điều kiện để thế hệ sau tiếp tục tìm kiếm một con đường phù hợp hơn. Phạm Hồng Thái thuộc lớp người đã đi trước một bước ngoặt lớn của lịch sử.
Sau này, Phan Bội Châu đã viết văn tế Phạm Hồng Thái. Một người thuộc thế hệ yêu nước trước đó viết về một thanh niên thuộc thế hệ mới – sự gặp gỡ ấy cho thấy Phạm Hồng Thái đã trở thành biểu tượng của tinh thần yêu nước trong thời kỳ chuyển giao giữa hai thế hệ cách mạng.
Nếu đặt Phạm Hồng Thái vào dòng chảy rộng hơn của lịch sử, chúng ta có thể thấy ông nằm ở một vị trí đặc biệt. Phan Bội Châu đại diện cho một thế hệ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX tìm đường cứu nước bằng phong trào Đông Du và các tổ chức yêu nước. Phạm Hồng Thái là một trong những thanh niên tiếp nối tinh thần ấy bằng hành động quyết liệt. Chỉ vài năm sau, Nguyễn Thái Học và Việt Nam Quốc dân Đảng tiếp tục đưa một bộ phận thanh niên vào con đường đấu tranh chống thực dân. Rồi từ giữa những năm 1920, hoạt động của Nguyễn Ái Quốc và Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên mở ra một hướng phát triển mới cho phong trào cách mạng Việt Nam. Vì vậy, “Tiếng bom Sa Diện” không đứng riêng lẻ mà nằm trong một chuỗi vận động lớn của lịch sử dân tộc.
Điều xúc động nhất khi nhìn vào cuộc đời Phạm Hồng Thái có lẽ là tuổi đời. 28 tuổi – một độ tuổi mà ngày nay nhiều người mới bắt đầu xây dựng sự nghiệp, gia đình và những dự định dài lâu. Nhưng với Phạm Hồng Thái, tuổi trẻ ấy đã được đặt vào một hoàn cảnh lịch sử khác. Ông lựa chọn con đường hoạt động cách mạng, rời quê hương, sống xa gia đình và cuối cùng hy sinh ở một đất nước khác. Đằng sau hình ảnh người chiến sĩ yêu nước là một con người bằng xương bằng thịt, có quê hương, có gia đình và có một tương lai mà ông đã tự nguyện từ bỏ để theo đuổi lý tưởng của mình.
Có thể nói, Phạm Hồng Thái không nhìn thấy ngày đất nước giành được độc lập. Ông cũng không thể biết rằng nhiều thập niên sau, Việt Nam sẽ bước qua Cách mạng Tháng Tám, các cuộc kháng chiến và cuối cùng thống nhất đất nước. Nhưng lịch sử không chỉ thuộc về những người chứng kiến ngày chiến thắng. Lịch sử còn được tạo nên bởi những người đã đặt những viên gạch đầu tiên, dù họ không sống đủ lâu để nhìn thấy công trình hoàn thành.
Ngày nay, khi đứng trước câu chuyện về Phạm Hồng Thái, điều cần nhớ không chỉ là một quả bom hay một cuộc mưu sát. Quan trọng hơn là một thế hệ thanh niên Việt Nam đã sống trong thời đại mất nước và không chấp nhận số phận ấy. Họ đi tìm đường, học hỏi, tổ chức lực lượng, tranh luận về phương pháp và sẵn sàng hy sinh. Trong số đó, Phạm Hồng Thái đã trở thành một biểu tượng đặc biệt bởi sự hy sinh của ông đã tạo ra tiếng vang mạnh mẽ đối với phong trào yêu nước đương thời.
Và giữa hàng nghìn trang sử, hình ảnh Phạm Hồng Thái vẫn đặc biệt bởi một nghịch lý: cuộc đời ông rất ngắn, nhưng tiếng vang của nó rất dài. Ông mất khi mới 28 tuổi, tại một dòng sông cách quê hương hàng nghìn cây số. Nhưng từ dòng Châu Giang ấy, câu chuyện về một người thanh niên Việt Nam đã lan trở về quê nhà, trở thành nguồn cổ vũ đối với những người đang tìm kiếm con đường cứu nước.
Phạm Hồng Thái (1896–1924) – người thanh niên Nghệ An đã gửi lại tuổi xuân nơi đất khách. “Tiếng bom Sa Diện” không làm thay đổi lịch sử ngay trong một đêm, nhưng sự hy sinh của ông đã trở thành một tiếng vang lớn trong phong trào yêu nước Việt Nam, góp phần đánh thức tinh thần dấn thân của một thế hệ thanh niên đang khao khát tìm đường giành lại độc lập cho dân tộc.
