Phạm Hồng Thái

Phạm Hồng Thái (1895-1924), tên khai sinh là Phạm Thành Tích, sinh quán ở làng Do Nha, phủ Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An trong một gia đình nho học. Tổ phụ Phạm Trung Tuyển và phụ thân ông - huấn đạo Phạm Thành Mỹ đều tham gia “Khởi nghĩa Hương Khê” do Phan Đình Phùng lãnh đạo.

Từ nhỏ, Phạm Hồng Thái đã được hun đúc bởi chí khí của cha và trong cái nôi cách mạng của quê hương Xô Viết. Chứng kiến sự áp bức của bọn cường hào địa phương, sống trong cảnh khổ nhục vì cảnh nước mất nhà tan, Phạm Hồng Thái trở nên lầm lỳ, ít nói nhưng rất chăm học. Cậu học cả chữ Hán và chữ Pháp “với một tinh thần nhẫn nại, cốt để đạt tới điều hi vọng rất cao xa. Lòng thiết tha muốn được hiểu biết như con diều đói trông thấy chim non”1. Nhưng vì “người Pháp sau khi chiếm cứ nước Nam, muốn chinh phục cả tâm hồn người Nam, mới cho mở lớp học, cho đặt những kỳ thi để đào tạo những tinh thần bạc nhược, nô lệ. Trong số những thanh niên tâm huyết biết lấy việc đó làm điều căm hận, có Phạm Hồng Thái”2 cho nên anh đã nói “Ta không muốn sống còn thì thôi, chứ muốn sống còn thì phải cải tạo cơ quan giáo dục đó. Muốn cải tạo cơ quan giáo dục đó thì trước hết phải lật đổ chính phủ Pháp. Than ôi! Chính phủ Pháp thật là một nhà chế tạo dân tộc ta thành trâu ngựa”3.

“Sau ba năm học tiếng Pháp, Thái nhận định ngay con đường không đưa tới một mục đích cao xa nào, Thái rẽ ngang và nhập học trong một trường Kỹ nghệ. Sau những năm học tập chuyên cần, Thái tốt nghiệp một cách vẻ vang và để tìm kế mưu sinh, Thái vào làm việc ở nhiều nơi”4 như làm công nhân nhà máy Điện Bến Thủy (1919 - 1920), làm thợ nguội ở mỏ kẽm Chợ Chu - Bắc Cạn, làm công nhân của nhà máy xi măng Hải Phòng (1923). Trong môi trường thợ thuyền, được lớp công nhân đàn anh giác ngộ về quyền lợi giai cấp cùng với những tin tức về hoạt động sôi nổi của giai cấp công nhân trong nước và thế giới đã tác động mạnh mẽ đến tư tưởng Phạm Hồng Thái. Anh tham gia các cuộc vận động đấu tranh, bãi công của công nhân chống lại sự áp bức bóc lột của chủ xưởng, cai thầu. Cuối năm 1923, Phạm Hồng Thái được tổ chức Tâm Tâm xã biết đến. “Tâm Tâm xã hay là Tân Việt Thanh Niên đoàn do một nhóm gồm bảy trí thức Việt Nam xuất dương sang Trung Quốc, lập ra ở Quảng Châu giữa năm 1923. Đấy là nhóm đầu tiên, do đó mà tương lai có nhóm cộng sản Đông Dương sẽ xuất hiện ra”5. Nhóm này chủ trương bạo động.

Sau khi bắt được liên lạc với Tâm Tâm Xã, Phạm Hồng Thái từ biệt vợ và người con trai mới tròn 3 tháng tuổi, xuất dương theo đuổi nghiệp lớn. Đầu năm 1924, Phạm Hồng Thái cùng Lê Nhã (tức Lê Hồng Phong), Lê Thiết Hùng theo Vương Thúc Oánh - một chiến sỹ cách mạng Việt Nam ở Trung Quốc về nước dẫn đường cho các đồng chí mới, vượt biên qua ngả Lào, Xiêm để sang Quảng Châu (Trung Quốc). Ở đây, Phạm Hồng Thái gặp gỡ và sinh hoạt chung với một số thanh niên xuất dương trước, có tư tưởng mới như Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn...và chính thức được kết nạp vào tổ chức Tâm Tâm Xã vào đầu năm 1924.

Tháng 6 năm 1924, Toàn quyền Đông Dương - Martial Henri Merlin thực hiện một loạt các cuộc viếng thăm Vân Nam, Hương Cảng, Nhật Bản....để vận động, câu kết, điều đình với chính quyền quân phiệt ở Châu Á về vấn đề trục xuất Việt kiều nhằm ngăn ngừa cuộc vận động giải phóng của dân tộc Việt Nam. Trên đường về, Merlin ghé thăm khu tô giới Sa Diện của Pháp ở Quảng Châu. Được tin, Tâm Tâm Xã chủ trương thực hiện ám sát Merlin để gây thanh thế cho tổ chức, thức tỉnh quốc dân đồng bào trong nước và đánh động dư luận thế giới. Phạm Hồng Thái xung phong trực tiếp thực hiện sứ mệnh này, cùng với sự trợ giúp của một số đồng chí khác.

Bám sát theo hành trình của Merlin từ khi hắn đặt chân xuống bến tàu, nhưng Phạm Hồng Thái chưa ra tay được vì hệ thống mật vụ Pháp bố trí dày đặc và nếu hành động có thể gây thương vong cho người vô tội. Gặp nhiều khó khăn, nhiều lần suýt bị lộ, nhưng Phạm Hồng Thái vẫn kiên quyết thực hiện nhiệm vụ đến cùng. Biết được thông tin ngày 19/6/1924, lãnh sự Pháp sẽ tổ chức đón tiếp tên Toàn quyền Đông Dương – Merlin tại Khách sạn Victoria, Phạm Hồng Thái cải trang là một ký giả với một khẩu súng lục và một trái bom giấu trong máy chụp ảnh, lọt được vào khách sạn. Khi bữa tiệc vừa bắt đầu thì Phạm Hồng Thái ném bom từ cửa sổ vào giữa bàn tiệc. Một tiếng nổ lớn vang lên, nhiều người gục xuống, nhưng Merlin thì chỉ bị thương do đứng cách vị trí bom nổ hơi xa. Tiếng kêu cứu hoảng loạn cả ngôi nhà...Quân cảnh và mật vụ rầm rập xô tới. Lợi dụng lúc lộn xộn, Phạm Hồng Thái đã thoát khỏi khách sạn, nhưng bị cảnh sát truy đuổi gắt gao, súng hết đạn và không cam chịu để lọt vào tay giặc, đã hiên ngang nhảy xuống Bạch Nga Đàm và anh dũng hi sinh. Trước khi làm nhiệm vụ, Phạm Hồng Thái đã từng dặn dò lại với Vũ Hồng Anh đại ý rằng dù việc lớn có thành hay không cũng quyết không chịu để rơi vào tay kẻ thù.

Sáng hôm sau, báo chí Trung Quốc và báo chí các nước tại Trung Quốc đồng loạt đưa tin và bình luận suốt tuần về một vụ nổ bom của một thanh niên Việt Nam yêu nước. Đặc biệt, nhân dân Trung Quốc đã bày tỏ rõ sự đồng tình và xúc động mạnh mẽ với hành động trên. “Cảm kích với cái chết oanh liệt của Phạm Hồng Thái nên họ lo việc chôn cất cho Phạm long trọng như đám tang một nhà cách mệnh của họ. Mộ đặt trên sườn đồi tục gọi là Nhi Văn Cương. Mộ quay về phía Đông Nam, phải chăng chủ ý của người đặt mộ muốn nhà cách mệnh Việt Nam lúc nào cũng trông về tổ quốc? Những lời ghi trên bia mộ còn được kết thúc bằng một câu có ý nghĩa đặc biệt này: Bia dựng vào ngày đại cát tháng giêng năm Dân quốc Trung hoa thứ 14. Rồi tiếp đến chữ ký nét bay như cánh phượng của Hồ Yên tức là Hồ Hán Minh – một yếu nhân Trung Quốc, quê ở Phổ Nguyên, người đã xuất tiền xây mộ làm bia Phạm (bấy giờ làm tỉnh trưởng Quảng Đông). Vì tấm bia có bút tích của Hồ Hán Minh mà những người xem bia, nhất là người Tàu đều phải ngả nón nghiêng mình trước phần mộ anh linh”6. Đến tháng 12 cùng năm, chính phủ Tôn Trung Sơn cải táng mộ Phạm Hồng Thái về đồi Thái Hòa tại Hoàng Hoa Cương - nơi an táng 72 liệt sỹ Trung Hoa hi sinh vì nước. Việc làm này của chính phủ cách mạng Trung Quốc, bị chính quyền Pháp ở Đông Dương nhiều lần lên tiếng chỉ trích và phản đối.

Vào những năm 1920, khi mà chủ nghĩa thực dân đang bành trướng, các cuộc khởi nghĩa, các phong trào đấu tranh của nhân dân Việt Nam bị đàn áp đẫm máu, các chí sỹ yêu nước hoặc rút vào hoạt động bí mật, hoặc ẩn nhẫn chờ đợi thời cơ thì tiếng bom Phạm Hồng Thái thực sự là một tiếng bom vang dội, đã thức tỉnh lòng yêu nước của hàng vạn đồng bào, thanh niên trong nước và các nhà yêu nước đang hoạt động ở hải ngoại. Họ sôi sục trở lại, muốn đứng lên đi tìm một chí hướng lớn để cứu Tổ quốc đang chìm đắm trong vòng nô lệ. Cụ Phan Bội Châu khi đó đang hoạt động ở Trung Quốc, đã nhận thấy “phong trào hiện nay đang có khuynh hướng về cách mạng thế giới” nên quyết định tuyên bố thủ tiêu Việt Nam Quang Phục hội và thành lập Việt Nam quốc dân Đảng7. Cụ Phan cũng dành tâm huyết viết Phạm Hồng Thái truyện “để tuyên truyền rộng rãi, tranh thủ sự đồng tình của thế giới và làm rạng rỡ thêm lịch sử 4000 năm của đất nước”7. Cuối năm 1924, đồng chí Nguyễn Ái Quốc về Quảng Châu, tiếp xúc với những thanh niên trong Tâm tâm xã và Phan Bội Châu. Từ lực lượng quý báu này, Nguyễn Ái Quốc đã thành lập Cộng sản Đoàn vào tháng 2/1925, rồi trở thành Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội vào tháng 6/1925. Người cho xuất bản báo Thanh niên, mở trường huấn luyện chính trị đưa thanh niên trong nước sang học... Mỗi khi mãn khóa huấn luyện, Người tổ chức lễ tuyên thệ cho các học viên ưu tú, được lựa chọn kết nạp vào Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội trước mộ Phạm Hồng Thái tại Hoàng Hoa Cương.

Vậy là, tiếng bom Sa Diện và sự hy sinh anh dũng của Phạm Hồng Thái thực sự là cánh én nhỏ báo hiệu mùa xuân của đất nước, góp phần làm chuyển biến tích cực phong trào cách mạng Việt Nam lên một giai đoạn mới với những thanh niên, trí thức ưu tú được Nguyễn Ái Quốc rèn luyện, hun đúc, đồng mưu nghiệp lớn, vững tiến trên con đường mới đến với chủ nghĩa Mác - LêNin./.