PHẠM HỒNG THÁI - CÁNH ÉN NHỎ BÁO HIỆU MÙA XUÂN
Có những cái chết không phải để kết thúc một đời người mà để mở ra một thời đại. Và trong dòng chảy âm thầm nhưng dữ dội của lịch sử dân tộc đầu thế kỷ XX khi Việt Nam chìm trong ách thống trị của thực dân Pháp, khi các phong trào yêu nước như Cần Vương đã thất bại, khi con đường cứu nước vẫn còn mờ mịt giữa bạo lực và cải cách, giữa Đông Du và Duy Tân, thì một thanh niên xứ Nghệ mang tên Phạm Hồng Thái đã chọn cho mình một con đường riêng, không ồn ào nhưng quyết liệt, không đông người nhưng cháy bỏng. Ông sinh năm 1895 trong một gia đình có truyền thống Nho học ở Nghệ An, vùng đất từ lâu đã hun đúc nên những con người “chưa bao giờ chịu cúi đầu”, lớn lên trong bối cảnh đất nước chịu ách lầm than, nô lệ,, ông sớm chứng kiến cảnh áp bức bóc lột và nỗi nhục mất nước, từ đó hình thành một lý tưởng sống không phải cho riêng mình mà cho cả dân tộc. Trong quá trình tìm đường cứu nước ông đã sang Trung Quốc, nơi lúc bấy giờ trở thành trung tâm của nhiều phong trào cách mạng châu Á, và tại đây ông tham gia vào tổ chức Tâm Tâm Xã, một tổ chức yêu nước của thanh niên Việt Nam mang tư tưởng dùng hành động mạnh mẽ, kinh thiên động địa để gây tiếng vang dư luận trong nước và quốc tế, đánh thức tinh thần đấu tranh của đồng bào ta. Và chính từ môi trường ấy, trong bối cảnh phong trào yêu nước đang cần một cú hích, một tiếng gọi đủ lớn để phá vỡ sự im lặng đáng sợ của xã hội thuộc địa, Phạm Hồng Thái đã quyết định thực hiện một hành động mà sau này lịch sử gọi bằng một cái tên rất đỗi quen thuộc nhưng cũng đầy ám ảnh là “tiếng bom Sa Diện”.
Ngày 19 tháng 6 năm 1924 tại khách sạn Victoria ở Sa Diện, Quảng Châu, nơi Toàn quyền Đông Dương Martial Merlin, đại diện cao nhất của chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương, đang tham dự một buổi tiệc cùng giới chức ngoại giao, Phạm Hồng Thái cải trang thành ký giả, mang theo bom tiến vào. Khoảnh khắc ấy không chỉ là một hành động ám sát đơn thuần mà là sự kết tinh của cả một quá trình nhận thức và lựa chọn, bởi ông hiểu rằng trong hoàn cảnh các phong trào đấu tranh còn rời rạc, nhân dân còn chưa thực sự thức tỉnh thì một hành động có tính chấn động sẽ có giá trị như một lời cảnh tỉnh, một hồi chuông đánh thức. Và rồi tiếng nổ vang lên giữa không gian xa hoa ấy đã làm rung chuyển không chỉ một buổi tiệc mà còn làm rung chuyển nhận thức của cả một thế hệ, dù mục tiêu trực tiếp là Merlin không bị tiêu diệt nhưng vụ nổ đã gây hoang mang cực độ cho giới cầm quyền Pháp, buộc họ phải nhìn nhận rằng người Việt Nam không còn cam chịu, rằng trong lòng xã hội thuộc địa đang tồn tại những ngọn lửa âm ỉ có thể bùng lên bất cứ lúc nào. Ngay sau đó Phạm Hồng Thái bị truy đuổi gắt gao, và trong giây phút sinh tử khi bị dồn đến bờ sông Châu Giang ông đã chọn cách nhảy xuống dòng nước để tự kết thúc cuộc đời mình, một cái chết không phải vì tuyệt vọng mà vì chủ động, không phải vì thất bại mà vì giữ trọn khí tiết, bởi ông hiểu rằng nếu bị bắt ông sẽ bị tra tấn, bị lợi dụng làm công cụ tuyên truyền, và cái chết của ông lúc ấy sẽ không còn mang ý nghĩa như ông mong muốn nữa. Chính sự lựa chọn ấy đã khiến cái chết của ông trở thành một biểu tượng, một biểu tượng của tinh thần bất khuất, của ý chí không khuất phục trước kẻ thù.
Và từ góc nhìn lịch sử, sự kiện này tuy không mang lại thắng lợi quân sự trực tiếp nhưng lại có ý nghĩa cực kỳ to lớn về mặt tinh thần và chính trị, bởi nó đánh dấu bước chuyển từ những phong trào yêu nước mang tính tự phát sang những hành động có ý thức, có tổ chức, và có mục tiêu rõ ràng hơn, nó cũng góp phần tạo nên làn sóng thức tỉnh trong thanh niên Việt Nam ở cả trong và ngoài nước, và đặc biệt, sự kiện này đã gây tiếng vang lớn đến mức Nguyễn Ái Quốc đã nhận định rằng đây là “tiếng bom báo hiệu bắt đầu thời đại đấu tranh mới của dân tộc Việt Nam”, một nhận định không chỉ mang tính ghi nhận mà còn thể hiện tầm nhìn lịch sử, bởi chỉ một năm sau đó vào năm 1925, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được thành lập, mở ra một giai đoạn mới trong việc truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin vào Việt Nam và chuẩn bị về tổ chức, tư tưởng cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1930. Nhìn lại, ta sẽ thấy hành động của Phạm Hồng Thái không phải là một sự bộc phát nhất thời mà nằm trong dòng chảy vận động tất yếu của lịch sử dân tộc, nơi những con người tiên phong bằng chính máu và sinh mệnh của mình đã mở đường cho những bước tiến sau này, điều khiến tôi trăn trở không phải là việc ông có thành công hay không trong việc ám sát mà là việc ông đã dám lựa chọn con đường ấy khi mới chỉ là một thanh niên chưa sống hết cuộc đời, trong khi chúng ta hôm nay sống trong hòa bình, có điều kiện học tập, có cơ hội phát triển nhưng đôi khi lại dễ dàng buông xuôi trước những khó khăn nhỏ bé, và chính sự đối lập ấy khiến câu chuyện về ông không chỉ là một trang sử mà còn là một tấm gương phản chiếu, buộc mỗi người phải tự hỏi mình đã sống xứng đáng với quá khứ hay chưa, bởi lịch sử không phải để chúng ta tự hào một cách hời hợt mà để chúng ta hiểu rằng mỗi sự bình yên hôm nay đều được đánh đổi bằng những mất mát ngày hôm qua, và dòng Châu Giang năm ấy có thể đã cuốn đi thân xác của một con người nhưng lại không thể cuốn trôi được ý nghĩa của hành động ấy, một hành động đã trở thành ngọn lửa, âm ỉ nhưng bền bỉ, cháy trong ký ức dân tộc, để mỗi khi nhắc lại, ta không chỉ nhớ về một con người mà còn nhớ về một thời đại mà ở đó, có những người đã dám chết để cả dân tộc được sống, và nếu một ngày nào đó ta cảm thấy mình nhỏ bé, cảm thấy mình muốn bỏ cuộc thì hãy nhớ rằng trong những năm tháng đen tối nhất của lịch sử vẫn có những chàng thanh niên như Phạm Hồng Thái dám đứng lên, dám hành động, dám hy sinh, để rồi tự hỏi rằng mình hôm nay đã làm được gì, đã cố gắng đủ chưa, hay vẫn đang sống một cách quá dễ dàng so với những gì mà thế hệ cha anh đã phải trải qua và đánh đổi.
