Phạm Hồng Thái - Tiếng bom ở Sa Diện
Phạm Hồng Thái (1895-1924), tên khai sinh là Phạm Thành Tích, sinh quán ở làng Do Nha, phủ Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An trong một gia đình nho học. Tổ phụ Phạm Trung Tuyển và phụ thân ông - huấn đạo Phạm Thành Mỹ đều tham gia “Khởi nghĩa Hương Khê” do Phan Đình Phùng lãnh đạo.
Từ nhỏ, Phạm Hồng Thái đã được hun đúc bởi chí khí của cha và trong cái nôi cách mạng của quê hương Xô Viết. Chứng kiến sự áp bức của bọn cường hào địa phương, sống trong cảnh khổ nhục vì cảnh nước mất nhà tan, Phạm Hồng Thái trở nên lầm lỳ, ít nói nhưng rất chăm học.
Tháng 6 năm 1924, Toàn quyền Đông Dương - Martial Henri Merlin thực hiện một loạt các cuộc viếng thăm Vân Nam, Hương Cảng, Nhật Bản....để vận động, câu kết, điều đình với chính quyền quân phiệt ở Châu Á về vấn đề trục xuất Việt kiều nhằm ngăn ngừa cuộc vận động giải phóng của dân tộc Việt Nam. Trên đường về, Merlin ghé thăm khu tô giới Sa Diện của Pháp ở Quảng Châu. Được tin, Tâm Tâm Xã chủ trương thực hiện ám sát Merlin để gây thanh thế cho tổ chức, thức tỉnh quốc dân đồng bào trong nước và đánh động dư luận thế giới. Phạm Hồng Thái xung phong trực tiếp thực hiện sứ mệnh này, cùng với sự trợ giúp của một số đồng chí khác.
Bám sát theo hành trình của Merlin từ khi hắn đặt chân xuống bến tàu, nhưng Phạm Hồng Thái chưa ra tay được vì hệ thống mật vụ Pháp bố trí dày đặc và nếu hành động có thể gây thương vong cho người vô tội. Gặp nhiều khó khăn, nhiều lần suýt bị lộ, nhưng Phạm Hồng Thái vẫn kiên quyết thực hiện nhiệm vụ đến cùng. Biết được thông tin ngày 19/6/1924, lãnh sự Pháp sẽ tổ chức đón tiếp tên Toàn quyền Đông Dương – Merlin tại Khách sạn Victoria, Phạm Hồng Thái cải trang là một ký giả với một khẩu súng lục và một trái bom giấu trong máy chụp ảnh, lọt được vào khách sạn. Khi bữa tiệc vừa bắt đầu thì Phạm Hồng Thái ném bom từ cửa sổ vào giữa bàn tiệc. Một tiếng nổ lớn vang lên, nhiều người gục xuống, nhưng Merlin thì chỉ bị thương do đứng cách vị trí bom nổ hơi xa. Tiếng kêu cứu hoảng loạn cả ngôi nhà...Quân cảnh và mật vụ rầm rập xô tới. Lợi dụng lúc lộn xộn, Phạm Hồng Thái đã thoát khỏi khách sạn, nhưng bị cảnh sát truy đuổi gắt gao, súng hết đạn và không cam chịu để lọt vào tay giặc, đã hiên ngang nhảy xuống Bạch Nga Đàm và anh dũng hi sinh. Trước khi làm nhiệm vụ, Phạm Hồng Thái đã từng dặn dò lại với Vũ Hồng Anh đại ý rằng dù việc lớn có thành hay không cũng quyết không chịu để rơi vào tay kẻ thù.
Sáng hôm sau, báo chí Trung Quốc và báo chí các nước tại Trung Quốc đồng loạt đưa tin và bình luận suốt tuần về một vụ nổ bom của một thanh niên Việt Nam yêu nước. Đặc biệt, nhân dân Trung Quốc đã bày tỏ rõ sự đồng tình và xúc động mạnh mẽ với hành động trên. “Cảm kích với cái chết oanh liệt của Phạm Hồng Thái nên họ lo việc chôn cất cho Phạm long trọng như đám tang một nhà cách mệnh của họ. Mộ đặt trên sườn đồi tục gọi là Nhi Văn Cương. Mộ quay về phía Đông Nam, phải chăng chủ ý của người đặt mộ muốn nhà cách mệnh Việt Nam lúc nào cũng trông về tổ quốc? Những lời ghi trên bia mộ còn được kết thúc bằng một câu có ý nghĩa đặc biệt này: Bia dựng vào ngày đại cát tháng giêng năm Dân quốc Trung hoa thứ 14. Rồi tiếp đến chữ ký nét bay như cánh phượng của Hồ Yên tức là Hồ Hán Minh – một yếu nhân Trung Quốc, quê ở Phổ Nguyên, người đã xuất tiền xây mộ làm bia Phạm (bấy giờ làm tỉnh trưởng Quảng Đông). Vì tấm bia có bút tích của Hồ Hán Minh mà những người xem bia, nhất là người Tàu đều phải ngả nón nghiêng mình trước phần mộ anh linh”6. Đến tháng 12 cùng năm, chính phủ Tôn Trung Sơn cải táng mộ Phạm Hồng Thái về đồi Thái Hòa tại Hoàng Hoa Cương - nơi an táng 72 liệt sỹ Trung Hoa hi sinh vì nước. Việc làm này của chính phủ cách mạng Trung Quốc, bị chính quyền Pháp ở Đông Dương nhiều lần lên tiếng chỉ trích và phản đối.
Tiếng bom Sa Diện và sự hy sinh anh dũng của Phạm Hồng Thái thực sự là cánh én nhỏ báo hiệu mùa xuân của đất nước, góp phần làm chuyển biến tích cực phong trào cách mạng Việt Nam lên một giai đoạn mới với những thanh niên, trí thức ưu tú được Nguyễn Ái Quốc rèn luyện, hun đúc, đồng mưu nghiệp lớn, vững tiến trên con đường mới đến với chủ nghĩa Mác - LêNin.
