Phạm Hồng Thái – Tiếng bom thức tỉnh dân tộc trong buổi đầu tìm đường cứu nước
Phạm Hồng Thái (14/5/1895 – 19/6/1924), tên khai sinh Phạm Thành Tích, là một trong những nhà cách mạng tiêu biểu của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là chiến sĩ hoạt động trong Phong trào Đông Du, thành viên của tổ chức Tâm Tâm Xã, và là người thực hiện vụ đánh bom ám sát Toàn quyền Đông Dương Martial Henri Merlin tại Sa Diện (Quảng Châu, Trung Quốc) – sự kiện lịch sử nổi tiếng được gọi là “Tiếng bom Sa Diện”, gây chấn động dư luận quốc tế và để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam.
Dù hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ, Phạm Hồng Thái đã trở thành biểu tượng của tinh thần quả cảm, sẵn sàng xả thân vì độc lập dân tộc, mở đầu cho xu hướng đấu tranh cách mạng triệt để, dám hành động trong phong trào yêu nước Việt Nam giai đoạn trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời.
Quê hương và con đường đến với phong trào yêu nước
Phạm Hồng Thái sinh ngày 14 tháng 5 năm 1895, quê tại xã Châu Nhân, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An – mảnh đất giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Ông xuất thân trong một gia đình nhà nho yêu nước; cha ông là Phạm Thành Mỹ, từng làm quan Huấn đạo, nổi tiếng là người có tinh thần dân tộc.
Lớn lên trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp đô hộ, chứng kiến cảnh nhân dân lầm than, quyền sống của dân tộc bị chà đạp, Phạm Hồng Thái sớm hình thành ý chí phản kháng và khát vọng cứu nước. Ông thuộc lớp thanh niên trí thức sớm tiếp cận với các trào lưu tư tưởng tiến bộ đương thời, đặc biệt là phong trào Đông Du do Phan Bội Châu khởi xướng.
Khoảng cuối năm 1918, Phạm Hồng Thái cùng một số thanh niên yêu nước theo Vương Thúc Oánh – thành viên của Việt Nam Quang phục Hội – vượt biên sang Xiêm (Thái Lan), rồi tiếp tục sang Quảng Châu (Trung Quốc) để tìm đường hoạt động cách mạng. Tại đây, ông được tiếp xúc với nhiều nhà yêu nước Việt Nam đang hoạt động lưu vong, từng bước dấn sâu vào con đường cách mạng.
Gia nhập Tâm Tâm Xã và lựa chọn con đường bạo động cách mạng
Tháng 4 năm 1924, Phạm Hồng Thái gia nhập Tâm Tâm Xã, một tổ chức cách mạng do Hồ Tùng Mậu và Lê Hồng Sơn sáng lập tại Quảng Châu. Tổ chức này quy tụ những thanh niên Việt Nam yêu nước có tư tưởng cấp tiến, chủ trương dùng bạo động để đánh thức tinh thần dân tộc và gây tiếng vang quốc tế, qua đó cổ vũ phong trào đấu tranh trong nước.
Trong bối cảnh phong trào cách mạng Việt Nam đang lâm vào giai đoạn khủng hoảng về đường lối, nhiều cuộc vận động cải lương thất bại, Tâm Tâm Xã coi những hành động quyết liệt là cách thức để đánh thẳng vào uy quyền của chủ nghĩa thực dân, khơi dậy ý chí đấu tranh của đồng bào.
Phạm Hồng Thái, với lòng yêu nước cháy bỏng và tinh thần sẵn sàng hy sinh, đã trở thành một trong những thành viên xung kích nhất của tổ chức.
Tiếng bom Sa Diện – hành động làm rung chuyển dư luận quốc tế
Ngày 19 tháng 6 năm 1924, Toàn quyền Đông Dương Martial Henri Merlin – đại diện cao nhất của chính quyền thực dân Pháp tại Đông Dương – trong chuyến công du từ Nhật Bản về Đông Dương, đã ghé thăm khu tô giới Sa Diện (Shamian) của Pháp tại Quảng Châu và dự một buổi tiệc chiêu đãi tại Khách sạn Victoria.
Nhận định đây là cơ hội hiếm có để đánh thẳng vào biểu tượng quyền lực của thực dân Pháp, Tâm Tâm Xã quyết định tổ chức ám sát Merlin nhằm gây tiếng vang chính trị. Phạm Hồng Thái, với sự hỗ trợ trực tiếp của Lê Hồng Sơn, đã tình nguyện nhận nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm này.
Trước giờ hành động, ông viết bản cáo trạng bằng tiếng Pháp, tố cáo tội ác của thực dân Pháp đối với nhân dân Việt Nam, gửi đến dư luận thế giới như một lời tuyên bố đanh thép của người Việt Nam yêu nước.
Trong buổi tiệc tối, Phạm Hồng Thái giả dạng một nhà báo, mang theo một quả lựu đạn được ngụy trang tinh vi trong chiếc máy ảnh, rồi ném vào giữa bàn tiệc nơi Merlin đang ngồi. Vụ nổ làm năm doanh nhân Pháp thiệt mạng, nhiều người khác bị thương; tuy nhiên Merlin chỉ bị thương nhẹ và thoát chết.
Dù vụ ám sát không đạt được mục tiêu cuối cùng, nhưng “Tiếng bom Sa Diện” đã gây chấn động mạnh mẽ trong dư luận quốc tế, làm rung chuyển uy thế của chính quyền thực dân Pháp và khiến thế giới lần đầu tiên chú ý đến tinh thần đấu tranh quyết liệt của nhân dân Việt Nam.
Hy sinh bi tráng và tấm gương bất tử
Sau khi rời khỏi khách sạn, Phạm Hồng Thái bị lực lượng Pháp và cảnh sát truy đuổi gắt gao. Không muốn rơi vào tay kẻ thù, để giữ trọn khí tiết của người chiến sĩ cách mạng, ông đã nhảy xuống dòng Châu Giang và hy sinh vì kiệt sức, khi mới 29 tuổi.
Cái chết của ông gây xúc động mạnh trong giới cách mạng Việt Nam và nhân dân Trung Quốc. Chính quyền và nhân dân Trung Quốc đã trân trọng an táng ông như một liệt sĩ, thể hiện sự cảm phục đối với tinh thần quả cảm của người chiến sĩ Việt Nam.
Nhà cách mạng, nhà báo Trần Huy Liệu, khi hay tin Phạm Hồng Thái hy sinh, đã xúc động viết bài thơ nổi tiếng ca ngợi khí phách của ông, trong đó có những câu:
“Một tiếng lôi đình kinh vũ trụ
Tấm gương trung nghĩa động thần linh”
Vinh danh và giá trị lịch sử
Ban đầu, Phạm Hồng Thái được an táng tại Nhị Vọng Cương (Quảng Châu), mộ quay về hướng Tây Nam – hướng về Tổ quốc Việt Nam. Năm 1958, mộ của ông được cải táng về Công viên Hoàng Hoa Cương – nơi yên nghỉ của 72 liệt sĩ Trung Quốc trong cuộc khởi nghĩa chống nhà Thanh năm 1911. Ngôi mộ của Phạm Hồng Thái hiện nay được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố Quảng Châu, là địa chỉ đỏ được nhân dân Việt Nam và Trung Quốc thường xuyên thăm viếng.
Tại Việt Nam, tên Phạm Hồng Thái được đặt cho nhiều con đường, trường học trên khắp cả nước, trở thành biểu tượng giáo dục lòng yêu nước cho các thế hệ trẻ.
Ý nghĩa lịch sử
Phạm Hồng Thái không chỉ là một cá nhân anh dũng, mà còn là biểu tượng của giai đoạn chuyển mình trong tư duy cứu nước của dân tộc Việt Nam – từ khát vọng cải cách ôn hòa sang hành động cách mạng quyết liệt. “Tiếng bom Sa Diện” tuy không giết được Toàn quyền Đông Dương, nhưng đã đánh thức tinh thần dân tộc, báo hiệu sự xuất hiện của một thế hệ cách mạng mới, sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do.
