Phạm Hữu Lầu – người chiến sĩ cộng sản kiên trung, trọn đời phụng sự Tổ quốc và Nhân dân

Sớm giác ngộ cách mạng, tích cực xây dựng phong trào

Đồng chí Phạm Hữu Lầu, bí danh Tư Lộ, sinh năm 1906 tại làng Hòa An, tổng An Tịnh, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Đéc, nay thuộc Phường 4, thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp. Hòa An là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng, nơi đã hun đúc tinh thần yêu nước của nhiều thế hệ.

Tuổi thơ của đồng chí trải qua nhiều khó khăn. Năm 1919, khi mới 13 tuổi, do cha mất, mẹ đau bệnh, gia đình lâm vào cảnh thiếu thốn, đồng chí phải nghỉ học, đi làm để kiếm sống, phụ giúp gia đình và nuôi mẹ, các em. Chính trong những năm tháng ấy, đồng chí sớm tiếp xúc với các tư tưởng tiến bộ, đồng thời được truyền thống gia đình và quê hương hun đúc, từ đó hình thành tư tưởng cách mạng và ý thức đấu tranh trước cảnh người dân mất nước, chịu áp bức, bóc lột.

Mùa thu năm 1927, với nhiệt huyết, sự năng nổ và trí thông minh, Phạm Hữu Lầu được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, sau đó được cử làm Chi hội trưởng – người đứng đầu tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đầu tiên ở Cao Lãnh. Trên cương vị này, đồng chí tích cực lãnh đạo nhân dân đấu tranh chống áp bức, bóc lột, đồng thời chú trọng xây dựng và phát triển tổ chức. Đến tháng 6/1929, Chi hội đã có hơn 40 hội viên.

Tháng 10/1929, đồng chí được kết nạp vào An Nam Cộng sản Đảng. Một tháng sau, Chi bộ An Nam Cộng sản Đảng đầu tiên tại ấp Hòa Lợi, làng Hòa An được thành lập và Phạm Hữu Lầu được bầu làm Bí thư Chi bộ.

Cuối năm 1929, thực hiện sự phân công của Đảng, đồng chí đi “vô sản hóa”, xây dựng phong trào công nhân tại Đềpô xe lửa Dĩ An. Cùng sống, làm việc với công nhân, đồng chí và các đồng chí của mình tích cực tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản, giác ngộ công nhân, góp phần thành lập Chi bộ Đảng và tổ chức Công hội đỏ tại xí nghiệp.

Một trong những cán bộ lãnh đạo đầu tiên của Đảng

Ngày 7/11/1929, tại Khánh Hội, Sài Gòn, Đại hội đại biểu An Nam Cộng sản Đảng bầu Ban Chấp hành Trung ương lâm thời gồm 5 thành viên, do đồng chí Châu Văn Liêm làm Bí thư. Phạm Hữu Lầu là một trong 5 thành viên Ban Chấp hành Trung ương lâm thời của An Nam Cộng sản Đảng.

Sau Hội nghị hợp nhất Đảng tại Hồng Công, ngày 8/2/1930, các đại biểu trở về nước để thực hiện việc hợp nhất các cơ sở đảng. Đồng chí Phạm Hữu Lầu tiếp tục tham gia Ban Chấp hành Trung ương lâm thời của Đảng. Đáng chú ý, đồng chí là người Nam Kỳ duy nhất và là đại diện duy nhất của An Nam Cộng sản Đảng tại cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời điểm lịch sử này. Từ tháng 2 đến tháng 7/1930, đồng chí đã có nhiều hoạt động và ý kiến chỉ đạo đối với phong trào cách mạng ở Nam Kỳ, đặc biệt là tại quê hương Sa Đéc.

Trong cao trào cách mạng năm 1930, Phạm Hữu Lầu cùng Ban Lâm thời Chấp ủy của Đảng ở Nam Kỳ và các chi bộ địa phương lãnh đạo nhiều hoạt động đấu tranh của quần chúng. Tiêu biểu là các cuộc biểu tình ngày 1/5/1930 tại Cao Lãnh với hơn 700 nông dân tham gia và cuộc biểu tình ngày 3/5 với hơn 4.000 nông dân. Trước sức đấu tranh mạnh mẽ của quần chúng, chính quyền thực dân phải chấp nhận một số yêu sách, trong đó có việc hoãn nộp thuế thân và thả những người bị bắt vì thiếu thuế.

Những hoạt động ấy thể hiện năng lực tổ chức, tinh thần quyết đoán và uy tín của người cán bộ cách mạng trong việc tập hợp, vận động quần chúng đấu tranh vì quyền lợi của nhân dân.

Hai lần tù đày nhưng không lay chuyển ý chí

Đầu tháng 5/1930, Phạm Hữu Lầu lên đường ra Hà Nội dự Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương. Tuy nhiên, do tình hình địch bắt bớ gắt gao, hội nghị không thể tiến hành an toàn. Đồng chí trở về Sài Gòn và tiếp tục chuẩn bị cho Hội nghị Trung ương dự kiến tổ chức vào tháng 7/1930.

Ngày 24/7/1930, trên đường ra Bắc thực hiện kế hoạch tổ chức Hội nghị Trung ương lần thứ nhất, đồng chí bị thực dân Pháp bắt. Biết đây là cán bộ chủ chốt của Đảng, mật thám Pháp tìm mọi cách mua chuộc, dụ dỗ và tra tấn nhằm khai thác tổ chức cách mạng. Nhưng trước mọi thủ đoạn của kẻ thù, Phạm Hữu Lầu vẫn giữ vững khí tiết, kiên quyết không khuất phục. Đồng chí bị kết án tù chung thân, phát lưu và đày ra Côn Đảo.

Giữa năm 1931, đồng chí bị đưa ra Nhà tù Côn Đảo. Tại đây, cùng nhiều đồng chí cách mạng, Phạm Hữu Lầu tích cực tổ chức, đoàn kết tù nhân, đấu tranh đòi cải thiện đời sống, bảo vệ cán bộ, tổ chức học tập văn hóa, lý luận và đào tạo, rèn luyện lực lượng cách mạng.

Được trả tự do năm 1936, đồng chí nhanh chóng trở lại hoạt động cách mạng. Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ, Phạm Hữu Lầu hoạt động trong Ban Cán sự Đảng của báo Dân chúng (Le Peuple) tại Sài Gòn, tận dụng điều kiện hoạt động hợp pháp để vận động nhân dân đấu tranh đòi các quyền tự do, dân chủ và cải thiện đời sống.

Từ Sài Gòn trở về Cao Lãnh, đồng chí tiếp tục gây dựng cơ sở cách mạng, tổ chức các cuộc đấu tranh, vận động nhân dân tham gia phong trào “Đông Dương đại hội”, xây dựng các hội quần chúng và phát triển đảng viên. Hoạt động của đồng chí không chỉ giới hạn ở Cao Lãnh mà còn được mở rộng sang nhiều địa phương khác.

Tháng 9/1939, chiến tranh thế giới thứ II bùng nổ, chính quyền thực dân tăng cường đàn áp phong trào cách mạng. Ngày 29/9/1939, trong quá trình liên lạc, xây dựng phong trào tại Rạch Giá, Phạm Hữu Lầu bị bắt. Tại phiên tòa phúc thẩm ngày 27/7/1940, đồng chí bị kết án 5 năm tù giam và 10 năm lưu đày biệt xứ.

Ngày 27/11/1940, đồng chí lần thứ hai bị đày ra Côn Đảo. Trong những năm tháng khắc nghiệt tại nhà tù, Phạm Hữu Lầu vẫn giữ vững ý chí, tích cực học tập, giúp đỡ đồng chí, đồng đội. Đồng chí cùng các đồng chí Tôn Đức Thắng, Phạm Hùng tổ chức công tác cứu tế tù nhân, góp phần bảo vệ mạng sống cho nhiều tù chính trị. Đồng thời, đồng chí tham gia xây dựng tình đoàn kết giữa những người tù Việt Nam và tù nhân Khơme, góp phần vun đắp mối quan hệ đoàn kết cách mạng giữa hai dân tộc.

Trọn đời gắn bó với sự nghiệp cách mạng

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ngày 23/9/1945, đồng chí Phạm Hữu Lầu cùng hơn 2.000 người tù chính trị được đón từ Côn Đảo trở về đất liền. Trở về giữa lúc đất nước đứng trước muôn vàn khó khăn, đồng chí tiếp tục nhận nhiệm vụ và dấn thân vào công cuộc xây dựng, bảo vệ chính quyền cách mạng.

Tháng 10/1945, đồng chí được cử làm Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc. Trong những năm kháng chiến, đồng chí lần lượt đảm nhiệm nhiều trọng trách: Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc; Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Sa Đéc; Khu ủy viên, Phó Bí thư Khu ủy Khu 8 phụ trách Ban Kiểm tra Khu 8; Bí thư Tỉnh ủy Mỹ Tho; Ủy viên Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ, kiêm Giám đốc Sở Công an Nam Bộ và phụ trách Sở Thương binh – Xã hội.

Sau Hiệp định Genève về Đông Dương, trước yêu cầu mới của cách mạng miền Nam, tháng 10/1954, Hội nghị thành lập Xứ ủy Nam Bộ bầu Phạm Hữu Lầu làm Phó Bí thư Xứ ủy.

Từ năm 1954 đến cuối năm 1956, đồng chí hoạt động tại Sài Gòn. Khi Xứ ủy Nam Bộ chuyển trụ sở về Phnom Penh, đồng chí tiếp tục đảm nhận trọng trách lớn. Sau Hội nghị Xứ ủy Nam Bộ lần thứ hai, khi đồng chí Lê Duẩn ra miền Bắc nhận nhiệm vụ mới, Phạm Hữu Lầu được giao làm quyền Xứ ủy, Bí thư Xứ ủy.

Trong bối cảnh phong trào cách mạng miền Nam phải đối mặt với chính sách “tố cộng, diệt cộng” và sự đàn áp khốc liệt của địch, đồng chí cùng tập thể Xứ ủy kiên trì giữ gìn lực lượng, phát huy tinh thần chủ động, vận dụng linh hoạt sự chỉ đạo của Trung ương. Từng bước, phong trào được chuyển từ đấu tranh chính trị đơn thuần sang kết hợp đấu tranh chính trị với các hình thức tự vệ, xây dựng lực lượng vũ trang và đấu tranh vũ trang có mức độ.

Ngày 16/12/1959, do bệnh nặng, đồng chí Phạm Hữu Lầu từ trần tại Campuchia, khi mới 53 tuổi.

Tấm gương sáng về khí tiết và trách nhiệm của người cộng sản

Cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí Phạm Hữu Lầu là một hành trình liên tục của lòng yêu nước, ý chí kiên trung và tinh thần tận tụy với Đảng, với dân tộc và Nhân dân.

Hai lần bị thực dân Pháp bắt, tra tấn và giam cầm tại những nhà tù khét tiếng, nhưng đồng chí không khuất phục. Mỗi lần được trở về, Phạm Hữu Lầu lại tiếp tục dấn thân vào sự nghiệp cách mạng, nhận những nhiệm vụ khó khăn và hoàn thành với tinh thần trách nhiệm cao.

Dù hoạt động trong những điều kiện đặc biệt khó khăn, tư liệu về đồng chí còn chưa đầy đủ, nhưng những dấu ấn để lại đã cho thấy hình ảnh một người đảng viên cộng sản ưu tú, khiêm tốn, giàu tình thương yêu đồng bào, đồng chí; luôn đặt lợi ích của Đảng, của dân tộc và Nhân dân lên trên hết.

Di sản lớn nhất mà đồng chí Phạm Hữu Lầu để lại không chỉ là những cương vị từng đảm nhiệm hay những đóng góp cụ thể cho phong trào cách mạng, mà còn là tấm gương về bản lĩnh chính trị, lòng trung thành, ý chí vượt qua gian khổ và tinh thần phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.

Cuộc đời và sự nghiệp của đồng chí vì thế vẫn là nguồn tư liệu quý giá để giáo dục truyền thống cách mạng, bồi đắp lý tưởng, trách nhiệm và khát vọng cống hiến cho các thế hê sau này