PHẠM HỮU SƠ – NGƯỜI XÃ ĐỘI TRƯỞNG QUẢNG MINH NGÃ XUỐNG TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp, giai đoạn 1945–1953.

1. TỪ LÀNG MẬT NINH, NGƯỜI THANH NIÊN ĐI VÀO CÁCH MẠNG

Phạm Hữu Sơ sinh năm 1919.

Quê hương ông là xã Quảng Minh, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang theo hồ sơ địa phương.

Năm 1945, khi Cách mạng Tháng Tám mở ra một thời kỳ mới, Phạm Hữu Sơ tham gia Đội tự vệ của làng Mật Ninh.

Đó là điểm khởi đầu con đường chiến đấu của ông.

Từ một thành viên của đội tự vệ, ông lần lượt được giao những trọng trách cao hơn:

• Đội trưởng Đội tự vệ của làng;

Những chức vụ ấy gắn liền với một nhiệm vụ rất cụ thể: tổ chức, chỉ huy lực lượng tự vệ và dân quân du kích địa phương chống lại quân Pháp.

Không phải chiến trường xa xôi.

Không phải những đơn vị chủ lực lớn.

Đó là cuộc chiến ngay trên quê hương mình.

Những con đường làng, những xóm dân cư, những khu vực mà người dân vẫn sinh sống hằng ngày đều có thể trở thành nơi chiến đấu.

Với Phạm Hữu Sơ, bảo vệ quê hương cũng chính là bảo vệ những người dân mà ông biết, những người cùng làng, cùng xã với mình.

Tư liệu địa phương cho biết trong những năm chiến đấu, ông đã trực tiếp chỉ huy lực lượng tự vệ và dân quân du kích tham gia hàng chục trận đánh, gây nhiều tổn thất cho đối phương.

2. NGƯỜI XÃ ĐỘI TRƯỞNG VÀ NHỮNG TRẬN ĐÁNH TRÊN QUÊ HƯƠNG

Trong chiến tranh nhân dân, một người chỉ huy dân quân địa phương phải làm nhiều việc cùng lúc.

Không chỉ trực tiếp chiến đấu.

Họ còn phải tổ chức lực lượng, nắm tình hình, lựa chọn cách đánh và giữ cho lực lượng của mình tồn tại trước một đối phương có tổ chức quân sự mạnh hơn.

Phạm Hữu Sơ đã đảm nhiệm công việc ấy trong những năm kháng chiến chống Pháp.

Tư liệu chính thức không ghi lại đầy đủ từng trận đánh mà ông tham gia. Vì vậy, chúng ta không nên tự dựng lại những trận đánh không có hồ sơ cụ thể.

Nhưng có một trận được nguồn địa phương nhắc đến khá rõ:

trận tập kích vào trụ sở quận Sen Hồ.

Trong trận này, Phạm Hữu Sơ cùng bộ đội địa phương tổ chức tập kích và thu được 6 khẩu tiểu liên cùng 50 khẩu súng trường.

Đối với một lực lượng tự vệ, dân quân du kích địa phương trong những năm đầu kháng chiến, số vũ khí ấy có ý nghĩa rất lớn.

Bởi vũ khí thu được không chỉ là chiến lợi phẩm.

Nó còn có thể trở thành vũ khí để tiếp tục chiến đấu.

Một khẩu súng thu được hôm nay có thể trở thành vũ khí của một người dân quân ngày mai.

Một trận đánh thành công có thể giúp lực lượng địa phương có thêm kinh nghiệm và niềm tin để tiếp tục bám đất.

Và chính những trận đánh như vậy đã tạo nên sức mạnh của chiến tranh nhân dân ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Phạm Hữu Sơ không phải người chỉ đứng sau những người lính.

Ông là người trực tiếp tổ chức và chỉ huy lực lượng địa phương.

Chú thích ảnh: Hình ảnh dân quân, du kích Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Đây là ảnh bối cảnh lịch sử, không có căn cứ để xác định những người trong ảnh là lực lượng do Phạm Hữu Sơ chỉ huy.

Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về lực lượng dân quân, du kích trong kháng chiến chống Pháp. Ảnh được dùng riêng cho phần nói về môi trường chiến đấu của ông, không thay thế ảnh chân dung nhân vật.

3. MỘT XÃ ĐỘI TRƯỞNG GIỮA CUỘC CHIẾN TRANH NHÂN DÂN

Nhìn lại cuộc đời Phạm Hữu Sơ, điều đáng chú ý không chỉ là những trận đánh.

Đó còn là quá trình một người dân địa phương trở thành người tổ chức và chỉ huy lực lượng vũ trang ngay tại quê hương.

Năm 1945 ông mới bắt đầu tham gia tự vệ.

Sau đó, ông lần lượt trở thành đội trưởng, xã đội phó và xã đội trưởng.

Điều đó cho thấy sự trưởng thành của ông gắn trực tiếp với thực tiễn chiến đấu.

Mỗi trận đánh là một lần thử thách.

Mỗi lần đối đầu với đối phương là một lần người chỉ huy phải quyết định cách bảo toàn lực lượng và hoàn thành nhiệm vụ.

Theo tư liệu của Báo Bắc Giang, trong các trận chiến đấu với quân Pháp, Phạm Hữu Sơ đã chỉ huy lực lượng tự vệ và dân quân du kích địa phương tham gia hàng chục trận đánh và gây nhiều tổn thất cho đối phương.

Đó là tất cả những gì nguồn tư liệu hiện có cho phép chúng ta khẳng định một cách chắc chắn về quá trình chiến đấu của ông.

Chúng ta không biết đầy đủ từng trận.

Không biết chính xác ông đã chỉ huy bao nhiêu người trong từng trận.

Không có đủ tư liệu để kể lại từng giờ chiến đấu.

Và vì vậy, không nên biến những khoảng trống ấy thành những chi tiết tưởng tượng.

Nhưng chỉ riêng việc một người gắn bó với lực lượng tự vệ từ năm 1945, rồi trở thành Xã đội trưởng và tham gia hàng chục trận đánh đã cho thấy ông đã dành một phần quan trọng của cuộc đời mình cho cuộc kháng chiến.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về vùng quê Bắc Giang và lực lượng kháng chiến trong thời kỳ chống Pháp. Ảnh nhằm tái hiện không gian lịch sử nơi Phạm Hữu Sơ hoạt động; không khẳng định địa điểm trong ảnh chính xác là Mật Ninh hay Quảng Minh năm 1945–1953.

Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về Bắc Giang trong kháng chiến chống thực dân Pháp.

4. THÁNG 2-1953 – NGƯỜI XÃ ĐỘI TRƯỞNG KHÔNG TRỞ VỀ

Đến đầu năm 1953, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vẫn đang diễn ra ác liệt.

Phạm Hữu Sơ khi ấy đã có nhiều năm hoạt động trong lực lượng tự vệ và dân quân du kích địa phương.

Nhưng tháng 2 năm ấy, cuộc đời ông dừng lại.

Theo hồ sơ của tỉnh Bắc Giang, Phạm Hữu Sơ anh dũng hy sinh trong một trận chiến đấu với địch vào tháng 2-1953. Nguồn tư liệu không ghi cụ thể ngày nào và cũng không cung cấp đủ thông tin để dựng lại diễn biến chi tiết của trận đánh.

Vì vậy, chúng ta chỉ nên dừng ở điều đã được xác nhận:

ông hy sinh trong chiến đấu với quân địch.

Không thêm địa điểm nếu chưa có hồ sơ.

Không thêm lời trăn trối.

Không thêm hình ảnh về phút cuối nếu không có nhân chứng hoặc tư liệu xác thực.

Đôi khi, sự im lặng của tư liệu cũng là điều chúng ta phải tôn trọng.

Bởi lịch sử không phải một câu chuyện cần được làm cho kịch tính bằng trí tưởng tượng.

Lịch sử là những gì đã thực sự xảy ra.

Và sự hy sinh của Phạm Hữu Sơ, dù chúng ta chưa biết hết từng chi tiết, vẫn là một sự thật không thể phủ nhận.

Một người đã tham gia tự vệ từ năm 1945.

Một người đã trở thành Xã đội trưởng.

Một người đã chỉ huy dân quân du kích qua hàng chục trận đánh.

Và đến tháng 2-1953, ông nằm lại trong cuộc chiến đấu với quân Pháp.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về chiến tranh du kích và lực lượng kháng chiến ở miền Bắc trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp. Đây là ảnh bối cảnh, không phải ảnh trận đánh cuối cùng của Phạm Hữu Sơ.

Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về cuộc kháng chiến chống Pháp giai đoạn 1950–1954.

5. HƠN 65 NĂM SAU, TÊN ÔNG ĐƯỢC NHẮC LẠI TRONG MỘT BUỔI LỄ

Phạm Hữu Sơ hy sinh năm 1953.

Chiến tranh tiếp tục.

Rồi chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954.

Đất nước bước sang những cuộc chiến đấu mới.

Nhưng tên tuổi của những người đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp vẫn được lưu giữ.

Đến năm 2017, Bộ Quốc phòng công bố danh sách các tập thể, cá nhân được đề nghị xét phong tặng, truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân. Trong danh sách đó có:

Liệt sĩ Phạm Hữu Sơ, nguyên Chỉ huy trưởng Ban CHQS xã Quang Minh, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang.

Sau quá trình xét duyệt, tháng 4-2018, Chủ tịch nước quyết định truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Ngày 28-6-2018, tại huyện Việt Yên, lễ truy tặng được tổ chức.

Thân nhân ông nhận danh hiệu thay người đã nằm xuống hơn sáu thập kỷ trước.

Đó là một khoảnh khắc đặc biệt.

Bởi khi ông hy sinh, đất nước vẫn còn trong chiến tranh.

Khi danh hiệu được trao, đã 65 năm trôi qua.

Một người lính không thể trở về nhận phần thưởng của mình.

Nhưng gia đình ông có thể đứng đó.

Đồng đội, chính quyền và nhân dân có thể đứng đó.

Và tên ông một lần nữa được gọi lên giữa quê hương.

LỜI KẾT – NGƯỜI XÃ ĐỘI TRƯỞNG CỦA MỘT LÀNG QUÊ

Phạm Hữu Sơ không phải một vị tướng.

Ông cũng không phải người chỉ huy một chiến dịch lớn được ghi tên trên những tấm bản đồ quân sự.

Ông là một người dân quê.

Năm 1945, ông tham gia Đội tự vệ làng Mật Ninh.

Rồi ông trở thành đội trưởng.

Sau đó là Xã đội phó.

Và cuối cùng là Xã đội trưởng.

Từ một người dân, ông trở thành người đứng ra tổ chức và chỉ huy những người dân khác khi quê hương bước vào chiến tranh.

Có một chi tiết rất đáng nhớ:

Trong trận tập kích trụ sở quận Sen Hồ, lực lượng do ông cùng bộ đội địa phương chỉ huy đã thu được 6 khẩu tiểu liên và 50 khẩu súng trường.

Những khẩu súng ấy là kết quả của một trận đánh.

Nhưng cũng là phương tiện để cuộc chiến đấu tiếp tục.

Chú thích ảnh: Hình ảnh khu vực Mật Ninh – quê hương gắn với những năm đầu hoạt động cách mạng của Phạm Hữu Sơ. Đây là hình ảnh hiện nay, không phải ảnh thời kỳ kháng chiến.

Nguồn ảnh: Tư liệu về di tích, địa danh Mật Ninh và vùng Việt Yên, Bắc Giang. Ảnh được dùng riêng cho lời kết để đưa câu chuyện trở về với quê hương của nhân vật.

Tháng 2-1953, Phạm Hữu Sơ hy sinh.

Ông không biết chiến tranh sẽ còn kéo dài bao lâu.

Không biết Điện Biên Phủ sẽ đi đến đâu.

Không biết đất nước sẽ còn trải qua bao nhiêu năm chiến tranh nữa.

Ông chỉ biết nhiệm vụ của mình ở thời điểm ấy.

Bảo vệ quê hương.

Tổ chức lực lượng.

Chiến đấu.

Và ông đã hy sinh trong một trận chiến đấu với địch.

Hơn sáu mươi năm sau, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Danh hiệu ấy đến rất muộn.

Nhưng ký ức về ông vẫn còn.

Và có lẽ điều đáng quý nhất khi kể lại câu chuyện về Phạm Hữu Sơ hôm nay không phải là làm cho ông trở thành một nhân vật huyền thoại xa xôi.

Mà là đưa ông trở lại đúng vị trí của mình trong lịch sử:

Một người dân của Quảng Minh.

Một người tự vệ của làng Mật Ninh.

Một Xã đội trưởng.

Một người chỉ huy dân quân du kích.

Một liệt sĩ của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Và cuối cùng, một Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân được Tổ quốc ghi nhận.

Ngày nay, những vùng quê Bắc Giang đã đổi thay.

Những nơi từng có chiến tranh nay là những con đường, làng xóm, trường học và cuộc sống bình yên.

Có thể một người trẻ hôm nay đi qua Mật Ninh sẽ không biết rằng hơn bảy mươi năm trước, những người như Phạm Hữu Sơ từng đứng lên bảo vệ chính vùng đất ấy.

Đó là lý do chúng ta phải kể.

Không phải để khơi lại chiến tranh.

Mà để hiểu hòa bình đã được đổi bằng những năm tháng như thế nào.

Xin nghiêng mình trước Anh hùng, liệt sĩ Phạm Hữu Sơ.

Một người con của Bắc Giang đã dành những năm tháng đẹp nhất của mình cho cuộc kháng chiến và nằm lại khi đất nước còn chưa đến ngày toàn thắng.

Ông không sống đến ngày hòa bình. Nhưng sự hy sinh của ông là một phần trong con đường đưa quê hương đến ngày ấy.