Phạm Khắc – Người giữ lại buổi bình minh của Sài Gòn giải phóng

Chiều 30/4/1975, Sài Gòn bước sang một trang sử mới. Những đoàn quân giải phóng tiến vào thành phố giữa rừng cờ và niềm vui vỡ òa của nhân dân. Nhưng trong khoảnh khắc lịch sử ấy, bên cạnh những người lính còn có những con người mang theo một thứ vũ khí đặc biệt: chiếc máy quay phim.

Một trong số họ là Phạm Khắc.

Ông tên thật là Phạm Tấn Phước, sinh năm 1939 tại xã Phước Long, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre. Sinh ra trên quê hương Đồng Khởi, ông sớm gắn cuộc đời mình với cách mạng và điện ảnh. Trong những năm chiến tranh khốc liệt, chiếc máy quay của Phạm Khắc từng có mặt tại nhiều chiến trường. Ông thực hiện những bộ phim tài liệu như Chiến thắng Bình Giã, Đồng Xoài rực lửa, Chiến đấu trên đường phố Sài Gòn và Cuộc đọ sức 5 ngày Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không.

Người quay phim chiến trường không đứng ngoài cuộc chiến. Muốn có được một khuôn hình chân thực, họ phải đi sát bộ đội, đến gần trận địa và nhiều khi đối diện với hiểm nguy chẳng khác gì người lính cầm súng. Giữa tiếng bom và khói lửa, Phạm Khắc phải quan sát thật nhanh, giữ chắc máy quay và lựa chọn những khoảnh khắc có thể nói lên bản chất của trận đánh. Mỗi mét phim được mang về là một phần ký ức được đánh đổi bằng lòng dũng cảm.

Đến chiều 30/4/1975, ba lực lượng truyền hình đã gặp nhau tại Sài Gòn: đoàn cán bộ từ Hà Nội vào, lực lượng truyền hình từ chiến khu trở về và những nhân viên của Đài Truyền hình Sài Gòn cũ. Họ đến từ những nơi khác nhau, từng làm việc trong những hoàn cảnh khác nhau, nhưng lúc ấy cùng chung một nhiệm vụ: nhanh chóng khôi phục hoạt động truyền hình để đưa tiếng nói của cách mạng đến với nhân dân.

Sáng 1/5, thành phố vừa trải qua đêm đầu tiên sau ngày toàn thắng. Trên nhiều con đường vẫn còn dấu vết của chiến tranh, nhưng một trật tự mới đang được thiết lập. Phạm Khắc và Trương Nghĩa Tiến ngồi chung xe với Vũ Văn Khoát và Phan Kim Trân – hai người thuộc Đài Truyền hình Sài Gòn – mang máy quay ra đường phố.

Đó là một cuộc tác nghiệp đặc biệt. Những người vừa thuộc các lực lượng truyền hình khác nhau nay cùng ngồi trên một chiếc xe, cùng hướng ống kính về thành phố hòa bình. Sự hợp tác ấy tự nó đã trở thành một hình ảnh đẹp của hòa hợp và thống nhất.

Qua ống kính, họ ghi lại Sài Gòn trong buổi sáng đầu tiên của tháng Năm: những lá cờ cách mạng xuất hiện trên các tuyến phố; bộ đội giải phóng làm nhiệm vụ giữ gìn trật tự; người dân bước ra khỏi nhà, vừa vui mừng vừa ngỡ ngàng trước sự đổi thay quá lớn chỉ trong một ngày. Không còn là hình ảnh của một thành phố bị chiến tranh chia cắt, Sài Gòn đang thức dậy trong nền hòa bình mà nhiều thế hệ người Việt Nam đã hy sinh để giành lấy.

Công việc phải được thực hiện rất gấp. Những cuộn phim sau khi quay còn phải được đưa về xử lý, dựng thành bản tin và chuẩn bị phát sóng. Mọi người làm việc trong điều kiện thiếu thốn, thời gian chỉ được tính bằng giờ. Bởi họ hiểu rằng chiến thắng không chỉ cần được chứng kiến trên đường phố; chiến thắng còn cần được truyền đến từng gia đình qua màn ảnh nhỏ.

Đúng 19 giờ ngày 1/5/1975, trên những chiếc máy thu hình tại Sài Gòn xuất hiện lá cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Bài hát Giải phóng miền Nam vang lên cùng lời xướng: “Đây là Đài Vô tuyến Truyền hình Sài Gòn Giải phóng”.

Chỉ hơn một ngày sau khi chính quyền Sài Gòn tuyên bố đầu hàng, đài truyền hình cách mạng đã phát sóng. Những thước phim do Phạm Khắc và các đồng nghiệp thực hiện trong buổi sáng ấy đã góp phần đưa hình ảnh thành phố giải phóng đến với nhân dân. Đó cũng là buổi phát sóng mở đầu cho một chặng đường mới của truyền hình tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Sau ngày đất nước thống nhất, Phạm Khắc tiếp tục dành trọn cuộc đời cho điện ảnh và truyền hình. Trên cương vị Giám đốc Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh, ông góp phần xây dựng đội ngũ làm truyền hình, phát triển phim tài liệu và tìm kiếm những cách kể chuyện mới bằng hình ảnh.

Ở những năm cuối đời, ông là chủ biên và tổng đạo diễn bộ phim Mê Kông ký sự. Qua những chuyến đi dọc dòng sông Mê Kông, đoàn làm phim ghi lại thiên nhiên, lịch sử và đời sống của con người tại sáu quốc gia. Tác phẩm trở thành một dấu ấn nổi bật của thể loại ký sự truyền hình Việt Nam. Từ chiến trường Bình Giã, Đồng Xoài đến những con đường Sài Gòn ngày giải phóng rồi dòng Mê Kông rộng lớn, chiếc máy quay của Phạm Khắc luôn hướng về đất nước và con người.

Ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân và danh hiệu Anh hùng Lao động năm 2000. Nhưng di sản đáng quý nhất ông để lại còn nằm trong những khuôn hình đã giúp nhiều thế hệ nhìn thấy quá khứ.

Có những người làm nên lịch sử bằng một trận đánh. Có những người gìn giữ lịch sử bằng trang viết, bức ảnh hoặc thước phim. Phạm Khắc thuộc về những người lặng lẽ đứng sau ống kính ấy. Nhờ họ, buổi bình minh đầu tiên của Sài Gòn sau ngày giải phóng không chỉ tồn tại trong ký ức của những người từng chứng kiến, mà còn được lưu giữ để các thế hệ mai sau có thể nhìn thấy, cảm nhận và trân trọng giá trị của hòa bình.