PHẠM NGỌC KHÁNH - NHỮNG NGÀY XUÂN RỰC RỠ

Từ năm 1984 đến năm 2017 là ba mươi ba năm – một con số mà mỗi khi nghĩ lại, chính tôi cũng thấy đó gần như là cả một đời người. Tôi là Phạm Ngọc Khánh, sinh năm 1965, quê Thiệu Hóa. Năm 1984, khi khoảng mười chín tuổi, tôi bước vào hàng ngũ, quãng công tác gắn với E29 – Bộ Nội vụ. Đến năm 2017, khi đã ngoài năm mươi tuổi, tôi mới kết thúc chặng phục vụ ấy, với quân hàm Đại úy. Nếu chỉ ghi lại bằng vài dòng lý lịch, ba mươi ba năm có thể trông rất ngắn. Nhưng phía sau hai mốc thời gian ấy là gần trọn tuổi trẻ, những năm trưởng thành và một phần rất dài của đời người – từ một chàng trai Thiệu Hóa mới bước khỏi ngưỡng cửa gia đình đến một người đã đi qua nhiều biến chuyển của đất nước.

Năm tôi bắt đầu, đất nước đã thống nhất được gần một thập niên nhưng cuộc sống vẫn còn không ít khó khăn của thời hậu chiến. Kinh tế còn thiếu thốn, công cuộc khôi phục và xây dựng đất nước vẫn ở một giai đoạn nhiều thử thách, trong khi nhiệm vụ giữ gìn an ninh, quốc phòng và sự ổn định của xã hội luôn có ý nghĩa quan trọng. Tuổi mười chín của tôi vì thế không bắt đầu giữa chiến tranh như nhiều thế hệ đi trước, nhưng cũng chưa phải một tuổi trẻ được sống trong đầy đủ và thuận lợi như những năm sau này. Chúng tôi lớn lên giữa những dấu vết chiến tranh còn gần, giữa lời kể của cha anh và giữa một đất nước đang nỗ lực tìm đường đi lên từ rất nhiều thiếu thốn.

Rời Thiệu Hóa, tôi mang theo sự háo hức của một người còn trẻ, nhưng phía sau sự háo hức ấy là cả nỗi lưu luyến đối với gia đình và quê hương. Ở tuổi mười chín, người ta thường nghĩ cuộc đời phía trước còn rất dài, muốn đi, muốn thử sức, muốn biết mình có thể đứng vững đến đâu khi không còn sống trong những điều quen thuộc. Tôi cũng như vậy. Nhưng khi bước vào môi trường có tổ chức và kỷ luật, tôi nhanh chóng hiểu rằng đây không phải một chuyến đi để thử cho biết. Từ lúc ấy, từng ngày đều đòi hỏi mình phải tự chịu trách nhiệm về cách sống, biết tuân thủ nguyên tắc và biết đặt sự nghiêm túc lên trước cảm xúc nhất thời. Tôi không thể biết cuộc đời rồi sẽ giữ mình ở E29 suốt ba mươi ba năm. Tôi chỉ biết khi ấy mình đã bước vào một chặng mới và cần sống cho xứng đáng với chặng đường vừa mở ra.

E29 – nơi năm tháng biến sự hăng hái thành độ bền

Ba mươi ba năm không thể được đi hết chỉ bằng nhiệt tình của tuổi mười chín. Điều tôi nhận ra sớm nhất là bất kỳ môi trường nào đòi hỏi kỷ luật cũng sẽ thử con người không chỉ trong những ngày khó khăn, mà còn trong vô số ngày bình thường. Một công việc có thể mới mẻ trong buổi đầu nhưng rồi sẽ thành quen; một nếp sống ban đầu thấy nghiêm ngặt rồi dần trở thành một phần tự nhiên. Chính lúc mọi thứ đã quen mới là lúc con người dễ chủ quan nhất. Vì vậy, tôi học cách giữ sự cẩn trọng ngay cả khi đã làm một việc nhiều lần, biết rằng kinh nghiệm không phải lý do để được phép xuề xòa, mà phải là nền tảng để mình chắc chắn hơn.

E29 – Bộ Nội vụ trở thành cái tên đi cùng tôi qua rất nhiều năm. Trong một quãng dài như vậy, điều khó nhất không phải lúc nào cũng là vượt qua một thử thách lớn. Có khi khó hơn là giữ được sự ổn định của chính mình trong những năm tháng nối tiếp. Con người có thể thay đổi theo tuổi tác, hoàn cảnh gia đình thay đổi, đất nước cũng thay đổi; nhưng khi đã ở trong một tổ chức, yêu cầu về ý thức trách nhiệm không thể vì thế mà giảm đi. Tôi hiểu dần rằng sự chuyên nghiệp không được tạo nên bởi vài thời điểm làm thật tốt, mà bởi khả năng giữ chất lượng trong một quãng dài, kể cả khi chẳng có ai đứng bên cạnh để nhắc nhở hay ghi nhận.

Từ một thanh niên mười chín tuổi, tôi đi qua từng năm và dần mang thêm những trách nhiệm của tuổi trưởng thành. Quân hàm Đại úy là một dấu mốc trong chặng đời ấy, nhưng với tôi, điều quan trọng hơn danh xưng vẫn là sự rèn luyện kéo dài phía sau. Càng đi lâu, tôi càng hiểu rằng một cấp bậc không thể thay thế cho cách một người sống và làm việc. Muốn được người khác tin, trước hết phải biết giữ sự nghiêm túc của mình; muốn có tiếng nói trong tập thể, trước hết phải biết lắng nghe; muốn đứng vững trong một chặng dài, phải biết tự sửa mình khi hoàn cảnh đổi khác. Những điều ấy không đến cùng một lúc. Chúng được bồi đắp từng năm, như cách thời gian âm thầm làm một người trẻ trở nên chín chắn hơn.

Đồng đội qua những năm tháng không thể đếm bằng một mùa

Ba mươi ba năm phục vụ cũng có nghĩa là tôi đã gặp nhiều đồng đội ở những giai đoạn khác nhau của cuộc đời. Có người cùng mình từ những năm còn trẻ, có người xuất hiện khi tôi đã có nhiều năm công tác; có người chỉ đi chung một đoạn, có người gắn bó lâu hơn. Mỗi người mang tới một cách sống, một tính cách và một câu chuyện riêng. Qua thời gian, tôi hiểu rằng điều làm một tập thể bền không phải vì mọi người đều giống nhau. Ngược lại, chính sự khác biệt khiến con người phải học cách tôn trọng, nhường nhịn và biết tìm điểm chung để cùng đi tiếp.

Tuổi trẻ thường thích những tình cảm sôi nổi, nhưng càng sống lâu trong một tập thể, tôi càng quý những sự gắn bó lặng lẽ. Đó là cảm giác biết ai đó sẽ giữ lời khi đã nhận việc; là sự yên tâm khi người bên cạnh không vì khó khăn mà đổi thái độ; là cách mọi người biết chia sẻ với nhau những lúc cuộc sống riêng có điều không thuận. Đồng đội không phải lúc nào cũng cần nói những lời lớn. Có khi chỉ một thái độ đúng mực, một sự chân thành được giữ qua nhiều năm cũng đủ để trở thành một ký ức bền. Những mối quan hệ được thử qua thời gian thường ít ồn ào hơn, nhưng lại có độ sâu mà chỉ người từng đi cùng nhau đủ lâu mới hiểu.

Tôi nghĩ điều quý nhất của đồng đội là đã chứng kiến nhau thay đổi qua rất nhiều chặng đời. Những người từng gặp nhau khi còn trẻ rồi mỗi người dần trưởng thành, có thêm gia đình, thêm những lo toan, thêm những khoảng lặng riêng. Nhưng trong ký ức vẫn giữ được hình ảnh của nhau từ thuở ban đầu. Ba mươi ba năm khiến tôi càng tin rằng trong một đời công tác dài, thành tựu hay chức vụ rồi cũng có lúc lùi về phía sau, còn cách mình từng đối xử với đồng đội lại thường được nhớ lâu hơn. Người ta có thể quên một câu nói, nhưng khó quên cảm giác từng được đối xử chân thành trong lúc cần đến sự chân thành nhất.

Từ những năm khó khăn đến một đất nước đổi mới và hội nhập

Tôi bắt đầu quãng công tác vào năm 1984, khi đất nước còn trong thời kỳ kinh tế nhiều khó khăn. Chỉ hai năm sau, năm 1986, công cuộc Đổi Mới bắt đầu, mở ra một giai đoạn chuyển biến rất lớn. Tôi đã ở trong hàng ngũ từ trước thời điểm ấy, rồi tiếp tục chứng kiến xã hội thay đổi từng bước trong những năm sau. Đời sống dần mở hơn, cách làm ăn và suy nghĩ của con người có nhiều biến chuyển, những cơ hội mới xuất hiện. Đối với tôi, điều đáng nhớ là trong khi bên ngoài thay đổi rất nhanh, bản thân vẫn phải giữ một phần ổn định bên trong: giữ nguyên tắc nghề nghiệp, giữ nếp làm việc và không để mình bị cuốn theo mọi thay đổi chỉ vì chúng mới mẻ.

Bước sang những năm 1990 rồi những năm đầu thế kỷ XXI, đất nước tiếp tục đổi thay mạnh mẽ. Những người thuộc thế hệ tôi có dịp chứng kiến Việt Nam đi từ một thời còn nhiều thiếu thốn đến giai đoạn phát triển và hội nhập ngày càng sâu rộng. Công nghệ thay đổi, cách con người liên lạc và làm việc thay đổi, nhịp sống cũng nhanh hơn rất nhiều. Một người đã bắt đầu công tác từ năm 1984 muốn tiếp tục đến 2017 không thể giữ nguyên mọi thói quen cũ. Tôi hiểu rằng trung thành với nguyên tắc không có nghĩa là khép mình trước cái mới. Có những điều phải giữ, nhưng cũng có những điều phải học lại để không trở thành người đứng ngoài sự vận động của thời đại.

Đến năm 2017, tôi kết thúc quãng phục vụ khi khoảng năm mươi hai tuổi. Nhìn lại, từ năm mười chín đến ngoài năm mươi là một khoảng đời quá dài để gọi đơn giản là “một thời công tác”. Nó gần như bao trọn quá trình tôi đi từ tuổi trẻ sang trưởng thành. Đất nước của năm 2017 đã khác rất xa đất nước của năm 1984; bản thân tôi cũng vậy. Nhưng giữa tất cả những đổi thay ấy, E29 vẫn là một dấu nối chạy xuyên qua hơn ba thập niên của cuộc đời. Khi rời hàng ngũ, tôi không chỉ rời một nơi từng gắn bó. Tôi khép lại một chặng đã định hình cách mình nhìn công việc, nhìn con người và nhìn giá trị của sự kiên trì.

Ba mươi ba năm sau, điều đáng nhớ không chỉ là mình đã đi bao lâu

Bây giờ khi nhớ lại, tôi không nghĩ điều đặc biệt nhất nằm ở con số ba mươi ba năm. Thời gian dài tự nó chưa đủ làm nên giá trị. Điều quan trọng hơn là trong chừng ấy năm, một người đã thay đổi ra sao và đã giữ được những gì khi hoàn cảnh xung quanh liên tục đổi khác. Tôi bước vào hàng ngũ với sức trẻ của tuổi mười chín và kết thúc chặng phục vụ khi đã đi qua hơn nửa thế kỷ cuộc đời. Quân hàm Đại úy là một phần được ghi lại, nhưng điều tôi tự thấy quý hơn là mình đã có một quãng đủ dài để hiểu sự bền bỉ không phải là đứng yên. Bền bỉ còn là biết học, biết thích nghi và biết thay đổi những điều cần thay đổi mà không đánh mất phần cốt lõi của mình.

Thế hệ hôm nay có điều kiện khác rất nhiều so với tuổi trẻ của chúng tôi. Các cháu có thể học nhiều nơi, tiếp cận công nghệ và kiến thức mới nhanh hơn, có nhiều lựa chọn nghề nghiệp hơn. Tôi không nghĩ thế hệ sau cần lặp lại cách sống của người đi trước. Mỗi thời đại đòi hỏi những năng lực khác nhau. Nhưng có một điều tôi tin vẫn không cũ: làm bất cứ việc gì, con người cũng cần biết kiên trì đủ lâu để tạo ra giá trị thật. Thời đại càng nhanh, càng dễ khiến người ta muốn có kết quả thật sớm. Nhưng rất nhiều điều tốt đẹp trong đời lại không đến bằng sự vội vàng. Chúng cần thời gian, sự tử tế và khả năng không bỏ cuộc khi cảm giác mới mẻ đã qua.

Nếu có điều muốn gửi lại từ hơn ba thập niên gắn với E29, tôi muốn nói với con cháu rằng đừng chỉ tính một đời người bằng những mốc đã đạt được, hãy nhìn xem qua những năm tháng ấy mình đã trở thành người như thế nào. Chức vụ rồi có lúc khép lại, quân hàm rồi trở thành một dòng trong hồ sơ, nhưng cách mình sống với công việc và với những người đã cùng đi thì vẫn còn lại. Ba mươi ba năm của tôi đi qua từ tuổi mười chín đến năm 2017. Điều tôi muốn giữ nhất không phải con số dài ấy, mà là cảm giác đã có một chặng đời mình không ngừng học cách đứng vững, thích nghi và sống có nghĩa với những người cùng mình đi qua năm tháng.