Phạm Ngọc Thạch - người thầy thuốc phụng sự cách mạng

Phạm Ngọc Thạch (2/5/1909 - 7/11/1968), sinh ra trong một gia đình trí thức yêu nước ở Bình Định. Cha ông là nhà giáo Phạm Ngọc Thọ, mẹ ông thuộc dòng dõi hoàng tộc ở Huế. Ông học tiểu học ở Phan Thiết và Thanh Hóa, sau ra học trung học ở trường Albert Sarraut - trường Bưởi (Hà Nội). Năm 1928, ông vào học trường Y khoa Đông Dương. Sau đó sang Pháp học tiếp và bảo vệ luận án tiến sĩ y khoa năm 1934. Do học giỏi, ông được cử làm trợ lý tại Đại học Y khoa Paris, chuyên ngành lao phổi, đồng thời làm trợ lý ở bệnh viện Laennec. Tại Pháp, ông được thăng chức Giám đốc Bệnh viện Lao vùng núi phía Đông nước Pháp, đồng thời là bác sĩ chuyên khoa tại Viện Điều dưỡng Haute Ville [1]. Với vị thế của một bác sĩ đầu ngành về bệnh lao ở Pháp, Phạm Ngọc Thạch hoàn toàn có thể ở lại Pháp để phát triển sự nghiệp cùng các đồng nghiệp và giới y khoa quốc tế, nhưng ông luôn đau đáu với thực trạng vệ sinh y tế và tình hình sức khỏe của đồng bào mình. Vì vậy, ông đã từ bỏ hào quang danh giá nhiều người mong ước, lựa chọn con đường trở về quê hương, đem tài năng và nhiệt huyết của mình phục vụ công cuộc chăm sóc sức khỏe cho đồng bào. Với hoài bão cháy bỏng đó, vào năm 1936, thầy thuốc trẻ Phạm Ngọc Thạch lên đường trở về nước.

Về đến Sài Gòn, ông mở phòng mạch ở số nhà 202, đường Chasseloup - Laubat, với đăng ký định danh hành chính là: Phạm Ngọc Thạch, docteur, Tél 21.376 [2]. Bệnh nhân lao đến khám ở phòng mạch của ông, ngoài một số ít viên chức và người thị thành, đa số là người nghèo. Với tấm lòng thương người như thể thương thân, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã phát tâm chữa bệnh miễn phí cho họ, thậm chí còn giúp đỡ bệnh nhân nặng trong việc đi lại, ăn ở. Người dân gọi ông là “Người thầy thuốc của dân, người thầy thuốc có tấm lòng của Bồ tát” [3]. Năm 1936, ông trở thành hội viên duy nhất ở Đông Dương trong Hội nghiên cứu bệnh lao tại Pháp. Đây là sự ghi nhận của Hội nghiên cứu bệnh lao và giới y khoa của Pháp.

Thời bấy giờ, một bác sĩ người Việt Nam có bằng tiến sĩ ở Pháp luôn là lựa chọn đắt giá của các cơ sở y tế công do chính quyền thuộc địa lập ra, hoặc nếu mở phòng mạch riêng, những người như bác sĩ Phạm Ngọc Thạch sẽ có một cuộc sống dư giả về kinh tế và được trọng vọng trong giới y khoa cũng như toàn xã hội. Nhưng ông lại một lần nữa không chọn vinh hoa phú quý, mà quyết tâm đi theo cách mạng, phụng sự cho công cuộc giải phóng dân tộc và chăm sóc sức khỏe cho nhân dân. Bởi hơn ai hết, ông luôn đau đáu một suy nghĩ: trong khi nhân dân ta tiếp tục bị thực dân Pháp bóc lột tàn nhẫn, thiếu những điều kiện tối thiểu để sống khỏe mạnh thì việc chăm sóc sức khỏe cho họ vẫn chưa giải quyết được gốc rễ vấn đề. Bởi tự do là gốc rễ và điều kiện cơ bản nhất góp phần tạo nên một cơ thể khỏe mạnh và tinh thần thoải mái. Vì vậy, ông quyết định phải tìm hiểu và đi theo cách mạng, làm cách mạng. Đó là con đường cơ bản nhất, đúng đắn nhất, thiết thực nhất để cứu giúp những bệnh nhân nói riêng và nhân dân nói chung.

Trước lời đề nghị đó, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã xin ý kiến Xứ ủy Nam Kỳ. Xứ ủy đã chỉ đạo thành lập Thanh niên Tiền Phong, một tổ chức công khai (theo đề nghị của Nhật) để qua đó đoàn kết, tập hợp lực lượng cho phong trào cách mạng. Giáo sư Trần Văn Giàu kể lại: “Thạch không muốn diễn cái trò nguy hiểm này, nhưng Hà Huy Giáp, tôi và lãnh đạo xứ cho rằng có thể và cần phải nắm cơ hội để gây một phong trào thanh niên công khai, rộng lớn, đẩy nhanh cuộc vận động cách mạng tới trước” [5]. Sau khi xin ý kiến của Xứ ủy Nam Kỳ, vào tháng 5-1945, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, luật sư Thái Văn Lung, bác sĩ Nguyễn Văn Thủ và sinh viên Huỳnh Văn Tiểng đã thành lập một tổ chức mang tên Thanh niên Tiền phong [6]. “Người ta nhắc lại rằng ông Thạch là người sáng lập tổ chức Thanh niên ở Nam Kỳ” [7].

Ngày 1-6-1945, Thanh niên Tiền phong chính thức ra mắt nhân dân Sài Gòn và Nam Kỳ. Về hình thức, Thanh niên Tiền phong lấy Sở Thanh niên và Thể thao Nam Kỳ làm cơ sở pháp lý, hoạt động theo mô hình của tổ chức Hướng đạo Việt Nam và Tổng hội Sinh viên Đông Dương. Về nguyên tắc hoạt động, Thanh niên Tiền phong phục tùng sự lãnh đạo của Đảng, lấy công đoàn và thanh niên tích cực làm nòng cốt [8]. Thanh niên Tiền phong được tổ chức theo địa bàn hành chính, chia thành 4 cấp: trung ương, tỉnh (thành), huyện (quận), xã (phường). Hội đồng quản trị gồm 21 người [9] là những người yêu nước, cảm tình Đảng và đảng viên cộng sản. Một Chi bộ Đảng Cộng sản được thành lập, Bí thư là Phạm Ngọc Thạch. Lúc bấy giờ, theo cách của Mặt trận Việt Minh tập hợp và tổ chức quần chúng, Thanh niên Tiền phong đã được tổ chức thành các đoàn thể: Thanh niên Tiền phong, Phụ nữ Tiền phong, Phụ lão Tiền phong, Thiếu nhi Tiền phong, Thanh niên Tiền phong Ban xí nghiệp… Để phát triển lực lượng, Xứ ủy Nam Kỳ và Thanh niên Tiền phong đưa Tổng Công hội vào làm nòng cốt, thành lập Thanh niên Tiền phong Ban xí nghiệp [10].

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đãcùng với Ban Lãnh đạo tổ chức cho Thanh niên Tiền phong chuẩn bị mọi mặt cho khởi nghĩa, hướng vào 04 nhiệm vụ chính: Tổ chức các hoạt động xã hội; huấn luyện chính trị; huấn luyện quân sự; mít tinh, tuần hành, rải truyền đơn. Hoạt động của Thanh niên Tiền phong không chỉ tỏ rõ tính cách mạng của tổ chức này mà còn chiếm được cảm tình lớn của đồng bào Sài Gòn và các tỉnh Nam Kỳ. Vì thế Thanh niên Tiền phong trở thành một phong trào xã hội gồm nhiều đối tượng tham gia, không phân biệt chính trị, dân tộc, tôn giáo. Thanh niên Tiền phong nhanh chóng phát triển từ Sài Gòn ra khắp Nam Kỳ. Theo đánh giá của Philippe Devillers (1952), “Phong trào thanh niên tạo nên một sự khuếch trương rộng lớn, nhất là ở Nam Kỳ - nơi mà phong trào này được sự lãnh đạo của bác sĩ Phạm Ngọc Thạch. Họ được gọi là Thanh niên Tiền phong” [11]. Hàng vạn tín đồ của các giáo phái và rất đông trí thức, nhân sĩ, công chức, người của Dinh Khâm Sai cũng tham gia vào Thanh niên Tiền phong. Đến tháng 8-1945, toàn Nam Kỳ có khoảng hơn 1 triệu đoàn viên Thanh niên Tiền phong, thành phố Sài Gòn-Chợ Lớn có 200.000 đoàn viên [12].