PHẠM NGỌC THẢO: NHÀ TÌNH BÁO HUYỀN THOẠI VỚI SỨ MỆNH HOÀN HẢO

Trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước, có những chiến sĩ đã chiến đấu mưu trí, dũng cảm trên một mặt trận đặc biệt – mặt trận không tiếng súng ngay giữa lòng địch. Một trong những tên tuổi lẫy lừng và mang tính huyền thoại nhất của ngành tình báo quốc phòng Việt Nam chính là Thiếu tướng Vũ Ngọc Nhạ, người từng được biết đến với danh xưng "Ông cố vấn" khi làm cố vấn cho các chính trị gia cao cấp nhất của chế độ Sài Gòn.

1. Thân thế và bước đầu đến với con đường cách mạng

Thiếu tướng Vũ Ngọc Nhạ sinh ngày 30 tháng 3 năm 1928 tại quê nội thuộc xã Vũ Hội, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình. Tên khai sinh của ông là Vũ Xuân Nhã. Tuy nhiên, phần lớn thời thơ ấu ông sống tại quê mẹ ở giáo xứ Phát Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình.

Vào năm 15 tuổi, ông được cha đưa vào Huế học tại trường trung học Thuận Hóa. Tại đây, ông sớm được tiếp xúc với phong trào cách mạng và tham gia vào mặt trận Việt Minh. Ông chính thức được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam vào ngày 20 tháng 6 năm 1947.

Để thuận tiện cho công tác cách mạng, vào năm 1951, ông đã nhờ em trai làm giúp một giấy chứng minh thư giả mang tên Vũ Ngọc Nhạ. Từ đó, cái tên này đã gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp phi thường của ông. Trong suốt quá trình hoạt động bí mật, ông còn sử dụng nhiều tên gọi và bí danh khác như: Hai Long, Vũ Đình Long, Hoàng Đức Nhã, Lê Quang Kép, thầy giáo Hai, hay thầy bốn.

Trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp, ông tham gia công tác dân vận của chính quyền Việt Minh tại địa phương, đặc biệt phụ trách khối Công giáo tại Thái Bình. Ông từng giữ chức vụ Bí thư Huyện ủy, Thị ủy viên thị xã Thái Bình vào năm 1951 và đã chỉ huy một trận đánh táo bạo vào nhà tù của Pháp để giải thoát cho hàng ngàn tù nhân.

2. Nhiệm vụ chiến lược từ lòng tin của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Bước ngoặt lớn trong sự nghiệp tình báo của Vũ Ngọc Nhạ diễn ra vào năm 1952. Với bí danh Vũ Ngọc Kép, ông đại diện cho tỉnh Thái Bình tham dự Hội nghị Chiến tranh du kích Bắc Bộ tại chiến khu Việt Bắc. Tại đây, ông đã vinh dự được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp trực tiếp gặp gỡ và giao nhiệm vụ chiến lược: tìm hiểu các hoạt động, kế hoạch và dự định của Mỹ tại Việt Nam.

Đến năm 1953, qua sự giới thiệu của đồng chí Đỗ Mười (sau này là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam), Vũ Ngọc Nhạ được nhà chỉ huy tình báo xuất sắc Trần Quốc Hương (Mười Hương) tuyển chọn vào cơ quan tình báo quân sự để đào tạo chuyên sâu về hoạt động trong giới Công giáo.

3. "Luồn sâu, leo cao" và hành trình chinh phục đức tin dòng họ Ngô

Năm 1954, sau khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, Vũ Ngọc Nhạ bắt đầu xây dựng cho mình một vỏ bọc hoàn hảo. Ông đóng vai một giáo dân bị chính quyền Việt Minh kỳ thị tôn giáo, trở về sinh sống tại giáo xứ Phát Diệm và tham gia vào tổng bộ tự vệ tại đây dưới sự lãnh đạo của Giám mục Lê Hữu Từ và Linh mục Hoàng Quỳnh.

Năm 1955, ông cùng gia đình di cư vào Nam trên tàu hải quân của Pháp dưới cái tên mới là Vũ Đình Long. Tại Sài Gòn, ông xin vào làm nhân viên đánh máy tại Bộ Công chánh để hợp thức hóa lý lịch. Nhờ sự khôn khéo và uy tín sẵn có, ông nhanh chóng tiếp cận và giành được cảm tình sâu sắc từ Giám mục Lê Hữu Từ và Linh mục Hoàng Quỳnh.

Trong bối cảnh mối quan hệ giữa khối Công giáo di cư và chính quyền Tổng thống Ngô Đình Diệm xuất hiện nhiều rạn nứt, Vũ Ngọc Nhạ đã chủ động đứng ra làm cầu nối trung gian hòa giải cho hai bên. Sự khéo léo này giúp ông chiếm được lòng tin tuyệt đối của Ngô Đình Cẩn (em ruột Ngô Đình Diệm, được mệnh danh là "Lãnh chúa miền Trung").

Tuy nhiên, vào tháng 12 năm 1958, ông bị Đoàn Công tác Đặc biệt miền Trung nghi ngờ và bắt giữ với tội danh "cộng sản nằm vùng", bị giam giữ tại trại Tòa Khâm (Huế). Trong thời gian bị giam, bằng bản lĩnh kiên cường, ông không để lộ bất kỳ sơ hở nào. Tận dụng việc được cho phép đi lễ nhà thờ vào ngày Chủ nhật, ông tiếp tục tiếp cận Ngô Đình Cẩn.

Cuối năm 1959, Vũ Ngọc Nhạ viết một tờ trình mang tên "Bốn nguy cơ đe dọa chế độ" gửi cho Ngô Đình Cẩn. Trong tờ trình, ông dự đoán chính xác sự kiện đảo chính quân sự sẽ diễn ra vào ngày 11 tháng 11 năm 1960. Dự báo thần kỳ này cùng sự bảo lãnh của Linh mục Hoàng Quỳnh đã giúp ông được xóa bỏ mọi nghi ngờ và được thả tự do vào năm 1961.

Sau khi ra tù, ông chính thức trở thành cố vấn đắc lực, người tham mưu tin cẩn của ba anh em nhà họ Ngô (Ngô Đình Thục, Ngô Đình Diệm, Ngô Đình Nhu). Sự tin tưởng lớn đến mức Ngô Đình Diệm đã tự đặt biệt danh năm con rồng cho năm người trong gia đình, trong đó coi Vũ Ngọc Nhạ là Hoàng Long và xem ông như người ruột thịt. Ngay cả "Đệ nhất phu nhân" Trần Lệ Xuân dù ban đầu hoài nghi nhưng sau đó cũng rất yêu quý và nể trọng ông.

Vào ngày 1 tháng 11 năm 1963, trước khi cuộc đảo chính lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm nổ ra, ông được Ngô Đình Nhu cử đi gặp các cha đạo để tranh thủ sự ủng hộ. Nhờ rời dinh Tổng thống đúng lúc, ông đã tránh được cái chết thảm khốc của anh em Diệm - Nhu.

4. Xây dựng Cụm tình báo chiến lược A22 lừng danh dưới thời Nguyễn Văn Thiệu

Chế độ Ngô Đình Diệm sụp đổ, Vũ Ngọc Nhạ tạm thời rút về hoạt động tại giáo xứ Bình An. Khi Nguyễn Văn Thiệu chuẩn bị tranh cử Tổng thống, nhờ sự tác động và dàn xếp từ Vũ Ngọc Nhạ cùng khối Công giáo, Nguyễn Văn Thiệu đã đắc cử vào năm 1967. Nhận rõ tầm ảnh hưởng của Vũ Ngọc Nhạ, Nguyễn Văn Thiệu đã trân trọng mời ông vào Dinh Độc Lập làm Cố vấn đặc biệt.

Tại trung tâm quyền lực tối cao này, ông đã chủ trì xây dựng Cụm tình báo chiến lược A22 (tiền thân là H10), trực tiếp đưa các điệp viên của ta thọc sâu vào các cơ quan đầu não quan trọng nhất của chính quyền Sài Gòn:

• Huỳnh Văn Trọng giữ chức Phụ tá ngoại giao Phủ Tổng thống.

Chiến công xuất sắc nhất của cụm A22 là đã thu thập và chuyển giao về căn cứ hàng loạt tài liệu chiến lược tuyệt mật vô giá như: Kế hoạch Bình định nông thôn, Chương trình Ấp chiến lược, chiến dịch Phượng Hoàng, kế hoạch tăng quân của Mỹ.... Những thông tin này giúp Bộ Chính trị đưa ra những đối sách chính xác, kịp thời phục vụ cho các chiến dịch lớn, đặc biệt là cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

5. "Vụ án gián điệp lớn nhất thời đại" và bản lĩnh trên vành móng ngựa

Nhận thấy thông tin tuyệt mật bị rò rỉ liên tục từ cấp cao nhất, Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) đã tiến hành điều tra gắt gao. Tháng 7 năm 1969, Văn phòng Khối cảnh sát đặc biệt Sài Gòn dưới áp lực từ CIA đã tiến hành phá vỡ cụm tình báo A22, bắt giữ hàng chục thành viên. Sự kiện này làm rung động toàn bộ chính trường Sài Gòn và dư luận thế giới thời bấy giờ, được báo chí đặt tên là "Vụ án gián điệp lớn nhất thời đại" hay "Vụ án chính trị của thế kỷ".

Tại phiên tòa xét xử vào tháng 11 năm 1969, Vũ Ngọc Nhạ cùng các cộng sự đã biến vành móng ngựa thành một diễn đàn vạch trần mâu thuẫn nội bộ của chính quyền Sài Gòn và đồng minh Mỹ. Các bị can bước vào tòa với phong thái ung dung, rạng rỡ "như đi dự đám cưới".

Vũ Ngọc Nhạ tự lập luận sắc bén rằng những hành động của ông đều do chính Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu ủy thác thực hiện. Nước cờ hiểm hóc này khiến tòa án rơi vào bế tắc vì không thể triệu tập nhân chứng tối cao là Nguyễn Văn Thiệu. Trước đó, CIA từng đề nghị tặng ông 2 triệu USD cùng mức lương hậu hĩnh nếu đồng ý tuyên bố làm việc cho Mỹ, nhưng ông thẳng thừng từ chối.

Nhờ cuộc đấu trí ngoạn mục này, không có thành viên nào của cụm A22 bị kết án tử hình. Vũ Ngọc Nhạ cùng các đồng đội bị tuyên án chung thân khổ sai và đày ra Côn Đảo.

Đáng chú ý, Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu vẫn luôn tin rằng vụ án chỉ là một âm mưu chính trị do CIA dàn dựng nhằm hạ bệ uy tín của mình. Do đó, Thiệu đã âm thầm thay thế Tỉnh trưởng Côn Sơn bằng một trợ thủ thân tín của mình để đảm bảo "ông cố vấn" Vũ Ngọc Nhạ được chăm sóc chu đáo trong tù. Đặc biệt, năm 1971, khi ông đang chịu cảnh lao tù, Tòa thánh Vatican và Giáo hoàng Phaolô VI vẫn gửi tặng ông bằng khen và Huy chương "Vì hòa bình".

6. Trở về trong chiến thắng và những năm tháng an yên

Tháng 7 năm 1973, theo các điều khoản về trao trả tù binh chính trị của Hiệp định Paris, chính quyền Sài Gòn đã trao trả Vũ Ngọc Nhạ cho Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tại Lộc Ninh. Trở về với tổ chức, ông được khôi phục hoạt động và mang quân hàm Trung tá.

Tháng 1 năm 1975, Vũ Ngọc Nhạ quay trở lại Sài Gòn dưới danh nghĩa một đại biểu Công giáo thuộc lực lượng thứ ba do tướng Dương Văn Minh cầm đầu nhằm tiếp tục vận động lực lượng cách mạng. Vào ngày 30 tháng 4 năm 1975, ông đã trực tiếp có mặt tại Dinh Độc Lập để chứng kiến những giây phút cuối cùng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Sau ngày đất nước thống nhất, cuộc đời hoạt động thầm lặng của ông dần được đưa ra ánh sáng. Năm 1981, ông được thăng quân hàm Đại tá. Đến năm 1988, ông chính thức được phong quân hàm Thiếu tướng. Cụm tình báo A22 do ông chỉ huy cũng vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Dù đã là một vị tướng huyền thoại và trải qua cuộc sống xa hoa nơi dinh phủ tổng thống, Thiếu tướng Vũ Ngọc Nhạ cùng người vợ của mình – bà Phạm Thị Nhiệm luôn giữ lối sống vô cùng thanh bạch, giản dị và trong sạch. Suốt những năm tháng hoạt động, ông tuyệt đối không nhận bất kỳ bổng lộc hay tiền hối lộ nào từ kẻ thù. Thậm chí sau ngày giải phóng, dù công việc bận rộn nhưng ông vẫn tranh thủ phụ giúp vợ chở rau ra chợ bán để trang trải cuộc sống gia đình.

Thiếu tướng Vũ Ngọc Nhạ trút hơi thở cuối cùng vào ngày 7 tháng 8 năm 2002 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 74 tuổi. Ông được an táng tại Nghĩa trang Thành phố Hồ Chí Minh (Thủ Đức), nằm yên nghỉ bên cạnh những ngôi mộ của các nhà tình báo huyền thoại khác như Phạm Xuân Ẩn và Phạm Ngọc Thảo.

Các nguồn truy xuất tư liệu sử dụng trong bài viết:

1. NHÀ HOẠT ĐỘNG TÌNH BÁO VŨ NGỌC NHẠ - Ban Quản lý Di tích lịch sử Dinh Độc Lập.