PHẠM NGŨ LÃO (1255 – 1320): VỊ TƯỚNG TOÀN TÀI

Phạm Ngũ Lão sinh năm 1255 tại làng Phù Cừ, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên ngày nay. Dân gian còn lưu truyền điển tích nổi tiếng về cuộc gặp gỡ giữa ông và Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Khi Hưng Đạo Vương cùng đoàn quân đi qua, Phạm Ngũ Lão đang ngồi đan sọt bên vệ đường, mải suy nghĩ việc nước nên không hay biết. Lính tiệm phong lấy giáo đâm vào đùi làm chảy máu, ông vẫn ngồi yên. Cảm kích trước khí thái phi thường và sự thông tuệ của chàng thanh niên làng quê, Hưng Đạo Vương đã tiến cử và tiến hành đào tạo ông trở thành một vị tướng tài ba.

Phạm Ngũ Lão phục vụ qua ba đời vua Trần (Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông) và có sự nghiệp cầm quân trải dài qua nhiều chiến công rực rỡ. Đầu tiên là trân chống quân xâm lược Nguyên Mông (1285 & 1288). Trong hai cuộc kháng chiến vĩ đại này, ông trực tiếp chỉ huy các trận đánh quan trọng như A Lỗ, Vạn Kiếp, Nội Bàng, góp phần đập tan mưu đồ xâm lược của nhà Nguyên.Sau chiến tranh chống Nguyên Mông, dưới thời vua Trần Anh Tông, ông liên tục cầm quân củng cố an ninh biên giới phía Tây và phía Nam, dẹp yên các cuộc quấy nhiễu của Ai Lao và Chăm Pa, giữ vững bờ cõi Đại Việt.Sử sách ghi nhận ông chỉ huy quân đội đi đến đâu thắng đó, được triều đình và nhân dân hết lòng kính trọng, phong tới chức Điện tiền Thượng tướng quân.Không chỉ là một nhà quân sự tài ba, Phạm Ngũ Lão còn là một trí thức am hiểu kinh sách và có tài làm thơ. Bài thơ chữ Hán Thuật hoài (Mỏ lòng) của ông được xem là kiệt tác của văn học trung đại Việt Nam, thể hiện chí khí nam nhi và khí thế hừng hực của thời đại:

Hoành sóc giang sơn cáp kỷ thu,

Tam quân tỳ hổ khí thôn ngưu.

Nam nhi vị liễu công danh trái,

Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu.

Phạm Ngũ Lão qua đời năm 1320 (thọ 65 tuổi). Vua Trần Minh Tông vì thương tiếc đã nghỉ triều 5 ngày để chịu tang — một nghi thức đặc biệt dành cho một đại thần không thuộc dòng họ quốc tính.