PHẠM NGŨ LÃO

Phạm Ngũ Lão (1255–1320), quê ở làng Phù Ủng, thuộc vùng Hưng Yên ngày nay, là một trong những danh tướng xuất sắc của vương triều Trần. Xuất thân từ tầng lớp bình dân, ông được Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn phát hiện, trọng dụng và trở thành vị tướng có nhiều đóng góp trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285 và 1287–1288.

Từ chàng trai đan sọt đến danh tướng triều Trần

Theo truyền thuyết dân gian, thuở trẻ Phạm Ngũ Lão nổi tiếng thông minh, có chí lớn và ham đọc binh thư.

Một lần, khi đang ngồi đan sọt bên đường, ông mải suy nghĩ việc binh đến mức không hay biết đoàn quân của Trần Quốc Tuấn đi qua. Người lính dẹp đường dùng giáo đâm vào đùi nhưng ông vẫn không phản ứng.

Lấy làm lạ, Trần Quốc Tuấn cho gọi đến hỏi chuyện. Nhận thấy chàng trai có kiến thức và chí khí khác thường, Hưng Đạo Vương đưa ông về quân doanh, rèn luyện và trọng dụng.

Câu chuyện mang màu sắc truyền kỳ nhưng thể hiện hình tượng Phạm Ngũ Lão trong ký ức dân gian: một người xuất thân bình dị, nhờ tài năng và ý chí mà trở thành bậc danh tướng.

Ông còn được truyền tụng là con rể của Trần Quốc Tuấn, cho thấy mối quan hệ gắn bó giữa hai nhân vật.

Lập công trong hai cuộc kháng chiến chống Nguyên

Trong cuộc kháng chiến năm 1285, Phạm Ngũ Lão tham gia chiến đấu dưới quyền chỉ huy của Trần Quốc Tuấn và các tướng lĩnh nhà Trần.

Khi quân Nguyên tiến công mạnh, triều Trần chủ động rút lui để bảo toàn lực lượng, chờ thời cơ phản công. Phạm Ngũ Lão tham gia các hoạt động quân sự quan trọng trong giai đoạn này.

Khi quân Trần chuyển sang phản công, ông góp sức trong những chiến dịch đánh bại quân Nguyên, buộc chúng phải rút khỏi Đại Việt.

Đến cuộc kháng chiến năm 1287–1288, Phạm Ngũ Lão tiếp tục giữ vai trò trong lực lượng quân đội nhà Trần. Ông được ghi nhận có công trong việc chặn đánh, truy kích quân Nguyên khi chúng rút lui.

Những chiến thắng ấy góp phần khẳng định tài năng quân sự và vị trí của ông trong hàng ngũ tướng lĩnh triều Trần.

Vị tướng văn võ song toàn

Sau chiến tranh, Phạm Ngũ Lão tiếp tục được các vua Trần trọng dụng, giao nhiều chức vụ quân sự quan trọng. Ông còn tham gia những cuộc hành quân chống các lực lượng từ Ai Lao và Champa.

Không chỉ nổi tiếng về võ nghệ và tài cầm quân, Phạm Ngũ Lão còn là người có học vấn, giỏi thơ văn.

Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là bài thơ Thuật hoài, thường được biết đến với tên gọi Tỏ lòng:

Hoành sóc giang sơn kháp kỷ thu,

Tam quân tỳ hổ khí thôn ngưu.

Nam nhi vị liễu công danh trái,

Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu.

Bài thơ thể hiện khí phách của người làm tướng, khát vọng lập công giúp nước và ý thức trách nhiệm đối với non sông.

Đó cũng là biểu hiện tiêu biểu của hào khí Đông A, tinh thần yêu nước và ý chí tự cường của quân dân Đại Việt thời Trần.

Danh thơm lưu truyền hậu thế

Năm 1320, Phạm Ngũ Lão qua đời, hưởng thọ khoảng 65 tuổi.

Sử thần Ngô Sĩ Liên từng đánh giá cao tài năng của ông, cho rằng Phạm Ngũ Lão không chỉ tinh thông việc binh mà còn có học vấn thể hiện qua thơ văn.

Phan Huy Chú cũng xếp ông vào hàng những danh tướng tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam.

Ngày nay, đền Phù Ủng tại Hưng Yên là nơi tưởng niệm và tôn vinh công lao của ông.

Phạm Ngũ Lão là minh chứng tiêu biểu cho truyền thống trọng dụng nhân tài của vương triều Trần. Từ một người dân bình thường, ông trở thành danh tướng văn võ song toàn, góp phần làm nên những chiến công hiển hách trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.