PHẠM NGŨ LÃO

Trong lịch sử vương triều Trần thế kỷ XIII–XIV, Điện súy Thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão là vị danh tướng xuất thân bình dân tiêu biểu nhất có công lao hiển hách suốt ba triều vua Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông và Trần Anh Tông. Từ một chàng trai làng Phù Ủng ngồi đan sọt bên đường mải suy nghĩ việc nước đến vị tướng thống lĩnh quân Cấm vệ bách chiến bách thắng, ông đã tạc vào lịch sử vẻ đẹp toàn bích của người trai thời loạn qua bài thơ “Thuật hoài” (Tỏ lòng).

Theo ghi chép trong bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư (Bản kỷ, Quyển V và Quyển VI – Kỷ nhà Trần) và tư liệu tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Phạm Ngũ Lão (1255–1320) là người làng Phù Ủng, huyện Đường Hào (nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên). Xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo, cha mất sớm, ông nổi tiếng là người con chí hiếu, tính tình phóng khoáng, có chí lớn và rất thích đọc sách ngâm thơ dù làm nghề đan sọt tre nuôi mẹ.

Đại Việt sử ký toàn thư chép lại giai thoại lịch sử khi Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn có việc đi qua làng Phù Ủng: quân mở đường thấy Phạm Ngũ Lão ngồi xếp bằng đan sọt chắn giữa lối đi liền quát tháo và lấy giáo đâm vào đùi ông chảy máu, nhưng vì đang mải suy nghĩ một câu trong sách binh thư nên ông vẫn ngồi yên như không hề biết đau. Hưng Đạo Vương đi tới thấy lạ bèn dừng kiệu hỏi chuyện, biết ông là bậc kỳ tài có chí lớn cứu đời nên đã đưa ông về phủ rèn luyện, gả con gái nuôi là Quận chúa Anh Nguyên cho và tiến cử với vua Trần.

Trong cả hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1288), Phạm Ngũ Lão luôn sát cánh cùng Hưng Đạo Vương ở những mặt trận ác liệt nhất. Ông trực tiếp chỉ huy các đạo quân tinh nhuệ đánh bại giặc tại Chương Dương, Hàm Tử, Vạn Kiếp và đặc biệt là trận phục kích đường bộ tại ải Nội Bàng (Lạng Sơn) năm 1288, tiêu diệt hàng vạn quân kỵ của Thoát Hoan đang tháo chạy và bắn chết tướng giặc Trương Quân.

Sau ngày đất nước sạch bóng quân Nguyên, Phạm Ngũ Lão tiếp tục cầm quân bảo vệ biên cương phía Tây và phía Nam suốt hơn ba mươi năm, liên tiếp đánh dẹp các cuộc xâm lấn của Ai Lao và Chiêm Thành, được phong tới chức Điện súy Thượng tướng quân, tước Quan Nội Hầu. Đại Việt sử ký toàn thư ca ngợi ông tuy xuất thân trong hàng quân ngũ nhưng coi trọng đạo Nho, rèn quân có kỷ luật nghiêm minh nhưng đãi tướng sĩ như người một nhà, bởi vậy đi đánh đâu cũng là “đạo quân cha con” không ai đương nổi. Khi ông mất năm Canh Thân (1320) ở tuổi 66, vua Trần Minh Tông đã nghỉ họp chợ năm ngày để tỏ lòng thương tiếc.

Câu chuyện về danh tướng Phạm Ngũ Lão khép lại mười câu chuyện lịch sử anh hùng dân tộc bằng khí phách ngang tàng của câu thơ “Hoành sóc giang sơn kháp kỷ thu” (Múa giáo non sông trải mấy thu). Cuộc đời của người con làng Phù Ủng nhắc nhở thế hệ trẻ hôm nay về việc nuôi dưỡng lý tưởng sống cao đẹp, rèn luyện cả văn lẫn võ để không thẹn với non sông và các bậc tiền nhân.

TƯ LIỆU THAM KHẢO

• Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, Quyển V & Quyển VI – Kỷ nhà Trần (Mục năm Canh Thân – 1320). Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chuyên mục “Nhân vật lịch sử”. https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/2003/nhan-vat-lich-su

• Chuyên trang Lịch sử Việt Nam – Dòng Lịch Sử, mục “Nhân vật lịch sử”. https://donglichsu.com/#section=people