Phạm Ngũ Lão – Danh tướng nhà Trần

Vương triều Trần trong lịch sử Việt Nam ghi dấu ấn đậm nét bởi những sách lược dựng nước, giữ nước kiệt xuất và sản sinh ra nhiều vị tướng tài năng, văn võ song toàn. Tiêu biểu nhất trong số đó là Thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão (sinh năm 1255 tại làng Phù Ủng, nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên). Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo giữa lúc đất nước ráo riết chuẩn bị kháng chiến, ông sớm bộc lộ chí khí khác thường. Tương truyền, khi Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn đi qua làng, Phạm Ngũ Lão vì mải suy ngẫm binh thư nên vẫn ngồi đan sọt bên đường, mặc cho lính dẹp đường đâm giáo xuyên đùi vẫn thản nhiên. Nhận ra tài năng và khẩu khí đàng hoàng của chàng thanh niên trẻ, Hưng Đạo Vương đã thu nhận, truyền dạy binh thư và tiến cử ông làm cai quản quân Cấm vệ. Để phục lòng các vệ sĩ coi thường xuất thân bình dân của mình, ông về quê ba tháng tự rèn luyện nhảy gò cho đến khi tiến thoái như bay, khiến toàn bộ ba quân sĩ phụ phục bái phục.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai (1285), Phạm Ngũ Lão khi ấy mới 30 tuổi đã được Trần Quốc Tuấn tin tưởng giao trọng trách bố phòng mặt trận Đông Bắc — nơi 50 vạn quân do Thoát Hoan dẫn đầu tràn sang. Nhận nhiệm vụ phòng thủ hướng chính diện, ông đã kiên cường chặn đánh giặc tại các cửa ải Nội Bàng, Chi Lăng rồi khôn khéo thực hiện cuộc lui binh chiến lược về Vạn Kiếp để bảo toàn lực lượng. Đến khi cục diện giằng co, ông lập tức đi tiên phong cùng Thượng tướng Trần Quang Khải đánh chặn đạo quân Toa Đô. Trong trận tập kích Chương Dương Quan, Phạm Ngũ Lão đã dẫn đầu đội tráng sĩ cảm tử lao thẳng vào hạm thuyền giặc giữa cơn mưa đại bác và khói lửa mù mịt. Với tiếng hô "Sát Thát" vang dội, ông cùng quân sĩ thiêu rụi hạm đội địch, rồi tiếp tục dẫn quân mai phục tại ải Nội Bàng, đập tan tàn quân tháo chạy của Thoát Hoan.

Sau những võ công hiển hách chống giặc ngoại xâm, Phạm Ngũ Lão tiếp tục phò tá ba đời vua Trần, liên tiếp lập chiến công khi cầm quân đánh dẹp các cuộc quấy nhiễu ở biên giới Ai Lao và Chiêm Thành. Với tài năng quân sự kiệt xuất và nhân cách cao đẹp, ông không chỉ được Hưng Đạo Vương gả con gái Anh Nguyên cho, mà còn liên tục được triều đình cất nhắc giữ các chức vụ tối cao như Kim Ngô Hữu vệ Đại tướng quân, Thân vệ Đại tướng quân, Quan Nội Hầu và được ban thưởng nhiều phù hiệu cao quý. Luôn yêu lính như con, nghiêm minh khi rèn quân và dũng cảm nơi chiến trận, ông trở thành tấm gương sáng ngời về một vị tướng văn võ song toàn. Đúng như sử gia Ngô Sĩ Liên từng ngợi khen, học vấn của ông biểu hiện ở câu thơ, tài dùng binh tinh diệu "hễ đánh là thắng, hễ tấn công là chiếm được".

Tháng 11 năm 1320, Thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão qua đời ở tuổi 65, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho vua tôi nhà Trần và nhân dân cả nước. Xuất thân từ một người nông dân đan sọt, ông đã vươn lên thành một trong những danh tướng kiệt xuất nhất lịch sử dân tộc, minh chứng cho chính sách trọng dụng hiền tài vượt qua ranh giới xuất thân của vương triều Trần. Ngày nay, tên tuổi của ông được khắc ghi trên khắp các tuyến đường, trường học và được thờ tự tại đền Phù Ủng cùng các đền thờ Đức Thánh Trần. Sự nghiệp và khí tiết của Phạm Ngũ Lão mãi là bản hùng ca bất tử, đúng như đôi câu đối cổ còn ghi dấu: "Văn thơ thao lược, muôn thuở ngợi hùng tài... Nguyên - Mông, Chiêm - Lào, một thời đều úy phục".