Phạm Ngũ Lão - Danh tướng văn võ song toàn của triều Trần
Phạm Ngũ Lão (1255 - 1320) là danh tướng kiệt xuất thời nhà Trần, được xem là bậc thầy về quân sự và văn hóa, góp công lớn vào việc bảo vệ độc lập dân tộc và củng cố triều đại Trần.
Thân thế và sự nghiệp ban đầu
Ông sinh năm Ất Mão (1255) tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào (nay là huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên), xuất thân từ gia đình nông dân nghèo. Tương truyền, khi Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đi ngang qua làng của ông, Phạm Ngũ Lão đang ngồi đan sọt mải nghĩ về binh thư không hay biết đoàn quân đi qua. Khi một người lính dùng giáo đâm vào đùi, ông vẫn bình thản ngồi yên, điều này khiến Hưng Đạo Vương chú ý và phát hiện ra tài năng của ông.
Sau khi gặp gỡ, Phạm Ngũ Lão được Hưng Đạo Vương tiến cử lên triều đình, từ đó trở thành trợ thủ đắc lực của Quốc công tiết chế. Ông còn được Hưng Đạo Vương tin yêu gả con gái là Quận chúa Anh Nguyên, một ân điển đặc biệt thời bấy giờ.
Chiến công quân sự
Kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai (1285): Ông phối hợp cùng Trần Quang Khải đánh tan đội binh thuyền khổng lồ của giặc tại trận Chương Dương, Hàm Tử, chém đầu tướng giặc Toa Đô và chiếm lại Thăng Long. Sau đó, ông mang 3 vạn quân phục kích tại Vạn Kiếp, chặn đường rút lui của giặc và diệt hai phó tướng địch là Lý Quán và Lý Hằng.
Kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ ba (1288): Ông tham gia trận Bạch Đằng, bắt sống nhiều tướng giặc như Phàn Tiếp, Ô Mã Nhi, đập tan hoàn toàn lực lượng thủy quân của giặc. Sau đó, ông truy kích cánh quân của Thoát Hoan trên đường bộ, góp phần quyết định vào chiến thắng cuối cùng.
Các chiến công khác: Ông ba lần đánh thắng quân Ai Lao (1294, 1297, 1301) và hai lần Nam chinh đánh thắng quân Chiêm Thành (1312, 1318), giữ vững biên cương và mở rộng lãnh thổ Đại Việt.
Đặc điểm và di sản
Phạm Ngũ Lão nổi bật với tính chất hòa nhã, yêu quân như con, đồng cam cộng khổ với binh lính, huấn luyện quân đội có kỷ luật nghiêm minh. Ông còn là người văn võ song toàn, để lại bài thơ Thuật hoài nổi tiếng thể hiện chí lớn và lòng yêu nước sâu sắc. Khi mất năm 1320, triều đình đã nghỉ chầu 5 ngày để tưởng nhớ công ơn của ông - ân điển đặc biệt mà ngay cả quý tộc họ Trần cũng không mấy ai có được.
Ngày nay, tên tuổi của Phạm Ngũ Lão được đặt cho nhiều đường phố, trường học và địa danh trên khắp cả nước. Đền Phù Ủng tại quê hương ông là nơi thờ phụng, tưởng nhớ công đức của vị danh tướng tài ba này.
