Phạm Ngũ Lão thời trai trẻ học văn luyện võ cùng bạn bè

Thuở thiếu thời, Phạm Ngũ Lão được học chữ và học đạo lý làm người trong môi trường nề nếp của quê hương làng Phù Ủng, vùng đất Hưng Yên ngày nay. Thầy dạy chữ xưa không chỉ truyền kiến thức mà còn dạy cách giữ khí tiết và sống có nghĩa. Môi trường ấy đã đặt nền móng cho nhân cách của vị tướng thân tín của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn về sau. Những giá trị ấy vẫn được nhắc lại trong nhà trường và trong đời sống cộng đồng một cách trang trọng.

Bạn học cùng trang lứa với Phạm Ngũ Lão phần nhiều là con em trong vùng, cùng chia nhau buổi học và buổi làm đồng. Tình bạn được vun đắp qua những năm tháng đèn sách và rèn luyện thân thể. Đến khi đất nước cần người gánh việc chung, nhiều người trong số ấy đã trở thành đồng đội sát cánh bên nhau. Hậu thế tìm về câu chuyện của tiền nhân không chỉ để tưởng nhớ mà còn để học cách sống nhân hậu và có trách nhiệm.

Ngoài chữ nghĩa, Phạm Ngũ Lão còn chuyên cần rèn võ nghệ và phép dùng binh. Việc học cưỡi ngựa, bắn cung và đọc sách thao lược được duy trì bền bỉ qua nhiều năm. Sự kết hợp giữa văn và võ giúp ông có cái nhìn toàn diện, biết tiến biết lui hợp với thời thế. Nhiều tư liệu chữ Hán và chữ Nôm còn lưu giữ đến nay giúp soi sáng thêm bối cảnh của thời đại ấy.

Thầy cô của Phạm Ngũ Lão thường được hậu thế nhắc tới với lòng biết ơn chung, dù tên tuổi cụ thể không phải lúc nào cũng còn lưu giữ đầy đủ. Điều quan trọng còn lại là phương pháp dạy nghiêm mà nhân hậu, lấy gương sáng để cảm hóa học trò. Nhờ vậy, học trò không chỉ giỏi nghề mà còn nên người. Các nhà nghiên cứu và thầy cô giáo vẫn thường giảng giải ý nghĩa của tấm gương ấy cho học trò bằng giọng điệu trân trọng.

Trong giao tiếp với bạn bè, Phạm Ngũ Lão được nhớ tới như người chân thành và trọng chữ tín. Ông biết lắng nghe ý kiến của người khác và sẵn sàng nhận phần khó về mình. Đức tính ấy về sau giúp ông quy tụ được nhiều người cùng chí hướng trong sự nghiệp chung của nhà Trần. Ở quê hương, nếp làng và tình làng nghĩa xóm vẫn là mạch nguồn nuôi dưỡng ký ức về bậc tiền nhân.

Khi đã thành danh, Phạm Ngũ Lão vẫn giữ nghĩa với thầy cũ và bạn xưa. Ông không quên cội nguồn dạy dỗ và luôn dành sự trân trọng cho những người từng dìu dắt mình. Nếp ứng xử ấy được người đời sau coi là biểu hiện đẹp của đạo học xưa. Mỗi dịp lễ hội và ngày kỷ niệm lớn, người dân lại cùng nhau ôn lại công lao của các bậc đi trước.

Ngày nay, câu chuyện đèn sách của Phạm Ngũ Lão vẫn được kể trong nhà trường như một lời nhắn gửi tới học trò. Chăm học, rèn đức và giữ tình bạn trong sáng là những điều giản dị mà thế hệ nào cũng cần. Tấm gương vượt khó học tập của tiền nhân vì thế chưa bao giờ cũ. Tinh thần vượt khó, trọng nghĩa và giữ gìn khí tiết vẫn còn nguyên giá trị đối với thế hệ hôm nay.

Từ quê hương làng Phù Ủng, vùng đất Hưng Yên ngày nay đến các di tích gắn với nhà Trần, ký ức về tuổi học trò của Phạm Ngũ Lão vẫn được nâng niu. Mỗi lần nhắc lại, hậu thế thêm hiểu rằng tài năng lớn đều bắt đầu từ những bài học nhỏ về lòng nhân và chí bền.