Phạm Ngũ Lão - Từ chàng trai đan sọt đến danh tướng kiệt xuất triều Trần

Phạm Ngũ Lão sinh năm 1255 tại làng Phù Ủng (nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên) trong một gia đình nông dân nghèo. Ngay từ nhỏ, ông đã tỏ ra là người có chí khí khác thường và khát vọng lập công danh rạng rỡ non sông. Giai thoại kể lại rằng, khi mải suy nghĩ về binh thư bên vệ đường, ông bị lính dẹp đường của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn lấy giáo đâm xuyên đùi mà vẫn không hề hay biết. Cảm phục trước khẩu khí, tài năng và sự thông thuộc kinh sử của chàng trai trẻ, Hưng Đạo Vương đã trị thương rồi tiến cử ông vào cấm quân, mở đầu cho một huyền thoại quân sự đặc biệt của vương triều Trần.

Nhờ tài năng bẩm sinh cùng sự rèn luyện nghiêm cẩn dưới trướng Quốc công Tiết chế, Phạm Ngũ Lão nhanh chóng khẳng định vị thế của một vị tướng kiệt xuất. Bằng võ nghệ cao cường cùng khả năng tiến thoái như bay, ông khiến toàn bộ quân vệ sĩ bái phục và trở thành một trong những cánh quân nòng cốt trong các cuộc kháng chiến chống xâm lược. Tài năng và đức độ của ông lớn đến mức Hưng Đạo Vương đã vượt qua rào cản dòng tộc khắt khe của triều đình để gả con gái cho ông, khẳng định chính sách trọng dụng hiền tài tiến bộ của nhà Trần.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai (1285), Phạm Ngũ Lão được giao trọng trách phòng thủ mặt trận Đông Bắc để chặn đứng 50 vạn quân do Thoát Hoan dẫn đầu. Ông đã khôn khéo chỉ huy các trận đánh tại cửa ải Nội Bàng, Chi Lăng rồi thực hiện cuộc lui binh chiến lược về Vạn Kiếp nhằm bảo toàn lực lượng. Khi bước vào giai đoạn phản công, ông lĩnh ấn tiên phong cùng Thái sư Trần Quang Khải đánh tan đội thủy quân địch trong trận Chương Dương khốc liệt, sau đó tiếp tục mai phục truy kích tàn quân Thoát Hoan tại ải Nội Bàng, khiến quân giặc bạt vía kinh hồn.

Không chỉ lập nhiều chiến công hiển hách trong ba lần đại thắng quân Nguyên - Mông, Phạm Ngũ Lão còn liên tiếp cầm quân đánh dẹp các cuộc quấy nhiễu ở biên giới Ai Lao, Chiêm Thành, phò tá trải qua ba đời vua Trần. Ông lần lượt được cất nhắc giữ nhiều chức vụ tối cao như Kim Ngô Hữu vệ Đại tướng quân, Thân vệ Đại tướng quân, Quan Nội Hầu. Bên cạnh tài thao lược quân sự, ông còn là một sĩ phu có tâm hồn cao thượng, để lại những vần thơ khí phách làm rạng rỡ sử sách.

Khi qua đời vào năm 1320 ở tuổi 65, Phạm Ngũ Lão được nhân dân muôn đời ghi nhớ, tôn thờ như một vị thần tại đền Phù Ủng và nhiều nơi trên khắp cả nước. Cuộc đời từ một nông dân đan sọt trở thành đại danh tướng triều Trần của ông là minh chứng hùng hồn cho sức mạnh tự cường, trí tuệ và tinh thần "Sát Thát" bất tử của dân tộc Việt Nam.