Phạm Ngũ Lão: Từ Người Chàng Thanh Niên Đan Sọt Đến Danh Tướng "Bách Chiến Bách Thắng"

Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, Điện kề Điện quốc công Phạm Ngũ Lão (1255 – 1320) là một trong những hiện tượng kiệt xuất nhất. Ông là danh tướng duy nhất thời Trần không thuộc dòng dõi hoàng tộc, vươn lên bằng chính tài năng, chí khí và chí lớn để trở thành vị tướng "bách chiến bách thắng", góp công lớn bảo vệ vẹn toàn cõi bờ Đại Việt.

Sinh ra tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào (nay thuộc huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên), Phạm Ngũ Lão xuất thân từ tầng lớp bình dân. Giai thoại lịch sử kể lại rằng, khi Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn cùng đoàn quân đi qua làng Phù Ủng, thấy một thanh niên ngồi bên vệ đường đan sọt. Dù quân lính lấy giáo đâm vào đùi làm máu chảy đầm đìa, chàng thanh niên vẫn ngồi yên thản nhiên như không. Khi được hỏi, ông điềm tĩnh thưa rằng vì đang mải suy nghĩ việc nước nên không hay biết. Nhận ra bậc kỳ tài có chí lớn hơn người, Trần Quốc Tuấn lập tức tiến cử ông vào quân đội và đem con gái nuôi gả cho.

Không phụ sự tin tưởng của Quốc Công Tiết Chế, Phạm Ngũ Lão nhanh chóng bộc lộ tài năng quân sự thiên bẩm. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1288), ông trực tiếp chỉ huy các trận đánh quan trọng tại Tây Kết, Vạn Kiếp, Bạch Đằng, chặn đứng con đường rút chạy của kẻ thù, tiêu diệt nhiều tướng giỏi của địch.

Sau khi đất nước hòa bình, Phạm Ngũ Lão tiếp tục giữ nhiều chức vụ quân sự trọng yếu dưới 3 đời vua Trần (Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông). Ông liên tục chỉ huy quân đội đi dẹp loạn ở biên giới phía Tây và phía Nam, bảo vệ vững chắc biên cương. Bát ngát suốt mấy chục năm cầm quân, ông đánh đâu thắng đó, được quân sĩ kính trọng coi như một vị tướng thần.

Không chỉ là một thiên tài quân sự, Phạm Ngũ Lão còn là một nhà thơ với khí phách hào hùng. Bài thơ Thuật hoài (Mỏ lòng) của ông đã trở thành tác phẩm bất hủ, thể hiện hoài hoài hoài hoài chí chí và chí khí của người nam nhi thời Trần:

"Múa giáo gặt sông núi trải mấy thu, / Quân ba đạo như hổ nuốt trôi trâu. / Công danh nếu chưa tròn nợ nam nhi, / Luôn hổ thẹn khi nghe chuyện Vũ Hầu!"

Phạm Ngũ Lão qua đời năm 1320 ở tuổi 65, để lại niềm thương tiếc vô hạn cho triều đình và nhân dân. Vua Trần Minh Tông nghỉ triều 5 ngày để chịu tang – một ân huệ đặc biệt chưa từng có đối với một vị tướng không phải họ Trần.

Tấm gương Phạm Ngũ Lão là bài học sâu sắc về sự trọng dụng hiền tài không phân biệt xuất thân của triều Trần, đồng thời là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần tự lực tự cường, lấy tài năng và trí tuệ để phụng sự Tổ quốc.