PHẠM NGŨ LÃO, TỪ NGƯỜI NÔNG DÂN ĐẾN DANH TƯỚNG NHÀ TRẦN

Phạm Ngũ Lão sinh năm 1255 tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, và mất năm 1320. Ông xuất thân từ một gia đình làm nông nhưng từ nhỏ đã nổi tiếng là người thông minh, khỏe mạnh, giỏi võ nghệ và có chí lớn. Giữa thời nhà Trần đang chuẩn bị đối phó với những cuộc xâm lược của đế chế Nguyên – Mông, tài năng của người thanh niên Phù Ủng đã được Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn phát hiện. Giai thoại kể rằng khi Trần Hưng Đạo đi qua Phù Ủng, thấy một chàng trai đang ngồi đan sọt bên đường, quân lính dẹp đường nhưng người thanh niên vẫn ngồi bất động vì đang mải suy nghĩ về binh thư. Quân lính dùng giáo đâm vào đùi, ông vẫn không hay biết. Khi được hỏi, ông cho biết mình đang suy nghĩ về một câu trong sách binh pháp. Câu chuyện ấy, dù mang màu sắc giai thoại, đã trở thành một hình ảnh nổi tiếng về chí hướng và sự tập trung của Phạm Ngũ Lão. Nhận thấy người thanh niên có tài, Trần Hưng Đạo thu nhận và tiến cử ông với triều đình. Từ một người nông dân, Phạm Ngũ Lão từng bước trưởng thành trong quân đội và trở thành một vị tướng có vai trò quan trọng dưới triều Trần. Năm 1285, khi quân Nguyên – Mông tiến hành cuộc xâm lược Đại Việt lần thứ hai, Phạm Ngũ Lão cùng quân đội nhà Trần tham gia chiến đấu chống giặc. Đến cuộc xâm lược lần thứ ba năm 1288, ông tiếp tục góp sức vào cuộc kháng chiến và lập nhiều chiến công. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định ông là vị tướng có công lớn trong cả hai cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông năm 1285 và 1288. Sau những năm tháng chiến đấu bảo vệ đất nước, Phạm Ngũ Lão tiếp tục được triều đình giao nhiều nhiệm vụ quân sự. Năm 1294, ông theo Thượng hoàng đi đánh Ai Lao và được ban Kim phù. Năm 1298, ông được tiến phong Kim Nghiêm Đại tướng quân ở Hữu vệ; năm 1299 giữ chức Thân vệ tướng quân, kiêm cai quản quân Thiên thuộc ở Long Hưng. Năm 1301, ông tiếp tục chỉ huy quân đội đánh quân Ai Lao ở Mường Mai và được thăng Thân vệ Đại tướng quân. Đến năm 1318, khi quân Chiêm Thành tiến đánh Đại Việt, Phạm Ngũ Lão tiếp tục được giao chỉ huy quân đội và đánh tan quân xâm lược, được phong Quan Nội hầu. Những chiến công nối tiếp nhau cho thấy Phạm Ngũ Lão không chỉ là một tướng lĩnh nổi bật trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông mà còn có thời gian dài cống hiến cho việc bảo vệ đất nước dưới triều Trần. Ông được các tư liệu lịch sử ghi nhận là người trị quân có kỷ luật, đối đãi với tướng sĩ như người nhà và cùng quân lính chia sẻ gian khổ. Bên cạnh tài năng quân sự, Phạm Ngũ Lão còn để lại dấu ấn trong văn học với bài thơ “Thuật hoài”, thường được biết đến qua câu “Hoành sóc giang san kháp kỷ thu”, thể hiện khát vọng lập công và trách nhiệm của người trai đối với non sông. Điều đáng chú ý trong cuộc đời Phạm Ngũ Lão là ông không xuất thân từ hoàng tộc hay một gia đình quyền quý. Từ một người nông dân ở Phù Ủng, bằng tài năng, ý chí và quá trình rèn luyện, ông đã trở thành một vị tướng được triều đình trọng dụng. Chính điều đó làm nên một nét đặc biệt trong lịch sử nhà Trần, khi những người có tài năng và chí hướng có thể được phát hiện, sử dụng và trao cơ hội cống hiến cho đất nước. Phạm Ngũ Lão qua đời năm 1320, hưởng khoảng 65 tuổi theo cách tính hiện đại. Khi ông mất, vua Trần đã bãi triều trong năm ngày để bày tỏ sự tiếc thương đối với vị tướng có nhiều công lao. Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, tên tuổi Phạm Ngũ Lão vẫn được nhắc đến trong lịch sử dân tộc như một danh tướng tiêu biểu của triều Trần. Từ câu chuyện cuộc đời ông, thế hệ hôm nay có thể nhìn thấy giá trị của việc học tập, rèn luyện, nuôi dưỡng chí lớn và biết biến năng lực của bản thân thành sự đóng góp cho cộng đồng. Hình ảnh người thanh niên Phù Ủng say mê suy nghĩ về binh thư cũng gợi nhắc rằng tài năng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được rèn luyện và đặt trong trách nhiệm với đất nước. Phạm Ngũ Lão đã sống trong một thời đại mà vận mệnh quốc gia nhiều lần đứng trước thử thách lớn, và ông đã lựa chọn cống hiến tài năng của mình cho việc bảo vệ non sông. Ngày nay, đất nước đã hòa bình, những thử thách của thế hệ trẻ không còn là chiến trận nhưng vẫn đòi hỏi ý chí, tri thức, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm. Nhớ về Phạm Ngũ Lão là nhớ về một người con xuất thân bình dị nhưng đã làm nên sự nghiệp lớn, đồng thời nhắc mỗi người trẻ biết trân trọng truyền thống, không ngừng học hỏi, rèn luyện và sống có mục tiêu. Từ làng quê Phù Ủng đến những chiến trường của Đại Việt, cuộc đời Phạm Ngũ Lão đã trở thành một phần của hào khí Đông A, để lại cho hậu thế không chỉ những chiến công mà còn là bài học về chí khí, tài năng và trách nhiệm với non sông.