Phạm Ngũ Lão và gia đình ở làng Phù Ủng bên ruộng đồng

Phạm Ngũ Lão, danh tướng họ Phạm, trưởng thành trong gia đình nông dân trung hậu gắn với nhà Trần. Gia đình và quê hương làng Phù Ủng, vùng đất Hưng Yên ngày nay đã nuôi dưỡng ông bằng nếp sống giản dị, trọng lễ nghĩa và thương người. Trong ký ức chung của hậu thế, mái nhà tuổi thơ luôn là nơi khởi đầu cho chí hướng lớn về sau. Những giá trị ấy vẫn được nhắc lại trong nhà trường và trong đời sống cộng đồng một cách trang trọng.

Sinh ra giữa thời đất nước nhiều biến động, Phạm Ngũ Lão sớm chứng kiến cảnh quê hương vất vả vì việc binh. Người thân trong nhà dạy ông biết chịu khó, biết nhường nhịn và biết giữ lời hứa. Những bài học đầu đời ấy theo ông suốt những chặng đường về sau, từ lúc rèn luyện đến khi gánh việc chung. Hậu thế tìm về câu chuyện của tiền nhân không chỉ để tưởng nhớ mà còn để học cách sống nhân hậu và có trách nhiệm.

Trong quan hệ với anh em và họ hàng, Phạm Ngũ Lão được nhớ tới như người điềm đạm và chu đáo. Sử sách và trí nhớ dân gian đều gợi lại hình ảnh một con người biết đặt việc chung lên trên việc riêng. Tình cảm gia đình vì thế không chỉ là chỗ dựa mà còn là nguồn động viên khi vận nước gian nan. Nhiều tư liệu chữ Hán và chữ Nôm còn lưu giữ đến nay giúp soi sáng thêm bối cảnh của thời đại ấy.

Khi đã trưởng thành và giữ trọng trách, Phạm Ngũ Lão vẫn giữ nếp sống gần gũi với người thân. Ông quan tâm tới việc học của con cháu, tới mùa màng và đời sống của xóm làng. Sự gắn bó ấy khiến hình ảnh của ông không xa cách mà rất gần gũi trong lòng người dân quê nhà. Các nhà nghiên cứu và thầy cô giáo vẫn thường giảng giải ý nghĩa của tấm gương ấy cho học trò bằng giọng điệu trân trọng.

Gia đình cũng là nơi chia sẻ những lo toan của buổi chiến tranh. Mỗi lần xa nhà nhận nhiệm vụ, nỗi nhớ quê và niềm tin của người thân trở thành động lực để ông vững lòng. Hậu thế khi nhắc lại chặng đường của ông thường nhắc cả những hy sinh thầm lặng của gia đình phía sau. Ở quê hương, nếp làng và tình làng nghĩa xóm vẫn là mạch nguồn nuôi dưỡng ký ức về bậc tiền nhân.

Đối với Phạm Ngũ Lão, đạo hiếu và đạo trung luôn đi cùng nhau. Thương cha mẹ, thuận hòa với anh em chính là bước đầu để biết thương dân và lo cho nước. Quan niệm ấy rất quen thuộc trong xã hội xưa và được nhiều thế hệ sau coi là bài học làm người giản dị mà sâu sắc. Mỗi dịp lễ hội và ngày kỷ niệm lớn, người dân lại cùng nhau ôn lại công lao của các bậc đi trước.

Ngày nay, khi tìm hiểu về Phạm Ngũ Lão, nhiều người bắt đầu từ câu chuyện gia đình để hiểu con người ông trọn vẹn hơn. Ngoài chiến công trên sử sách, đời sống tình cảm và nếp nhà là mảng ký ức giúp hình tượng tiền nhân trở nên ấm áp. Đó cũng là cách hậu thế giữ gìn đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Từ mái nhà ở làng Phù Ủng, vùng đất Hưng Yên ngày nay đến những nơi thờ tự trang nghiêm, ký ức về gia đình của Phạm Ngũ Lão vẫn được nâng niu. Mỗi nén hương dâng lên không chỉ tưởng nhớ một cá nhân mà còn nhớ tới cả một nếp nhà đã góp phần làm nên khí phách của thời đại nhà Trần.