PHẠM NGŨ LÃO: VỊ TƯỚNG ÁO VẢI XUẤT THÂN TỪ NHÂN DÂN CỦA TRIỀU TRẦN

Phạm Ngũ Lão (1255 – 1320) là một danh tướng kiệt xuất thời Trần. Ông là một trong số ít những vị tướng không phải tông thất hoàng gia nhưng nhờ tài năng đặc biệt đã được phong tới tước Hầu. Xuất thân là một người bình dân, ông được Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn phát hiện, rèn luyện và gả con gái nuôi (Quận chúa Anh Nguyên), từ đó trở thành Điện tiền Phò mã. Ông là biểu tượng của tài năng quân sự đức độ và hào khí Đông A vùng lên từ nhân dân.

Sách sử ghi lại giai thoại nổi tiếng về cuộc gặp gỡ giữa ông và Hưng Đạo Vương. Khi đoàn quân của vị tiết chế đi qua làng Phù Ủng (Hưng Yên ngày nay), Phạm Ngũ Lão đang ngồi đan sọt bên đường, mải mê suy nghĩ về việc nước đến mức giáo đâm vào đùi chảy máu mà không biết. Nhận thấy đây là một bậc kỳ tài, Hưng Đạo Vương đã đưa ông về kinh thành Thăng Long, cấp cho sách vở để học tập và rèn luyện binh pháp.

Trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1287 – 1288), Phạm Ngũ Lão luôn được tin tưởng giao trọng trách chỉ huy các đạo quân chủ lực tiền phương. Năm 1285, ông cùng các tướng lĩnh lập công lớn trong việc bẻ gãy cánh quân của Toa Đô tại trận Tây Kết, Chương Dương, và phục kích tiêu diệt tàn quân địch tại cửa ải Nội Bàng khi chúng tháo chạy về nước. Trong cuộc chiến năm 1288, đạo quân của ông tiếp tục lập chiến công lớn trên mặt trận sông Bạch Đằng.

Sau khi kháng chiến thành công, Phạm Ngũ Lão giữ chức Điện tiền Chỉ huy sứ, tổng quản quân cấm vệ bảo vệ kinh thành Thăng Long và vương thất. Dưới các triều vua Trần Anh Tông và Trần Minh Tông, ông nhiều lần được giao trọng trách cầm quân đi dẹp loạn, giữ gìn bình yên cho vùng biên giới phía Tây (Ai Lao) và phía Nam (Chăm Pa). Tài thao lược của ông khiến các thế lực ngoại bang kính nể, giúp Đại Việt duy trì nền thái bình lâu dài.

Không chỉ là một nhà quân sự thiên tài, Phạm Ngũ Lão còn là một người có học vấn và tâm hồn thi sĩ. Bài thơ Thuật hoài (Tỏ lòng) bằng chữ Hán của ông là một kiệt tác văn học trung đại. Tác phẩm thể hiện sâu sắc chí làm trai, khát vọng cống hiến cho đất nước và khí thế ngút trời của quân dân nhà Trần thời bấy giờ.

Mùa thu năm 1320, Điện tiền Phò mã Phạm Ngũ Lão qua đời tại tư dinh ở phủ vua ban thuộc kinh thành Thăng Long, hưởng thọ 65 tuổi. Vua Trần Minh Tông vô cùng thương tiếc, đã cho nghỉ chầu ba ngày để tỏ lòng tôn kính — một đặc ân hiếm có đối với một vị tướng không mang họ Trần. Lịch sử ghi nhận ông là một vị tướng toàn tài, văn võ song toàn và là tấm gương sáng về lòng trung kiên cứu nước.