Phạm Thị Liên – người tiểu đội trưởng ở lại với dòng Hương

Trước khi trở thành người chỉ huy một tiểu đội nữ đi vào lịch sử, Phạm Thị Liên là một cô gái của làng Vân Thê, xã Thủy Thanh, vùng đất nằm bên những dòng nước hiền hòa của xứ Huế. Tuổi trẻ của chị gắn với mái nhà tranh, ruộng đồng và những chiếc nón lá. Nhưng chiến tranh đã buộc những cô gái vốn quen việc làng, việc nhà phải học cách giữ bí mật, nhận biết đường hành quân và cầm súng bảo vệ quê hương.

Năm 1967, để chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân, Thành ủy Huế thành lập một tiểu đội nữ gồm 11 thành viên. Phần lớn họ mới mười tám, đôi mươi, cùng sinh ra và lớn lên tại vùng Hương Thủy. Phạm Thị Liên được giao làm Tiểu đội trưởng; Đỗ Thị Cúc làm Tiểu đội phó.

Nhiệm vụ ban đầu của tiểu đội không phải là những trận đánh trực diện. Các chị bám địa bàn, nắm tình hình bố trí của đối phương, xây dựng cơ sở, dẫn đường cho bộ đội và chuẩn bị vận chuyển thương binh. Muốn hoàn thành công việc ấy, họ phải thuộc từng con đường, ngõ nhỏ, bờ mương và lối tắt từ vùng ven vào thành phố Huế.

Có lúc, những cô gái cải trang thành người đi bán nón. Dưới dáng vẻ bình dị ấy là một nhiệm vụ đầy nguy hiểm: quan sát các vị trí đóng quân, ghi nhớ đường tiếp cận mục tiêu và tìm nơi có thể đưa thương binh ra ngoài. Một sai sót nhỏ không chỉ đặt bản thân họ vào nguy hiểm mà còn có thể ảnh hưởng đến cả đơn vị đang chuẩn bị tiến vào thành phố.

Phạm Thị Liên phải giữ vai trò của người chỉ huy trong một hoàn cảnh đặc biệt. Đồng đội của chị đều còn rất trẻ, kinh nghiệm chiến đấu chưa nhiều, trong khi nhiệm vụ đòi hỏi sự bình tĩnh và tuyệt đối bí mật. Chị cùng các thành viên vừa thực hiện công tác giao liên, vừa nghiên cứu địa hình, chuẩn bị phương án dẫn đường và chiến đấu khi cần thiết.

Đêm giao thừa Xuân Mậu Thân 1968, tiểu đội được chia thành các tổ, dẫn những cánh quân từ vùng ven tiến vào Huế. Nhờ thông thuộc địa hình, họ giúp bộ đội tiếp cận nhiều mục tiêu ở phía nam thành phố. Khi chiến sự trở nên ác liệt, những cô gái sông Hương tiếp tục làm nhiệm vụ tải thương, bảo vệ sở chỉ huy và bổ sung lực lượng chiến đấu.

Thử thách khốc liệt nhất đến vào đêm 11, rạng sáng 12-2-1968. Một lực lượng thủy quân lục chiến Mỹ có xe tăng, xe bọc thép và máy bay yểm trợ tiến từ hướng Phú Bài lên nhằm phản kích, giành lại các vị trí trong thành phố.

Trước lực lượng vượt trội về quân số và phương tiện, Phạm Thị Liên cùng đồng đội không có một hệ thống chiến hào kiên cố. Họ dựa vào nhà dân, đường phố và chính sự am hiểu địa hình để tổ chức trận địa. Các vị trí chiến đấu được bố trí tại khu vực Xuân Phú, chợ Cống, khách sạn Hương Giang, Đại học Sư phạm Huế và một số địa điểm lân cận.

Vũ khí của tiểu đội chủ yếu là súng AK, K44, lựu đạn và một số quả mìn. Khi đội hình đối phương tiến vào khu vực đã lựa chọn, Phạm Thị Liên ra lệnh nổ súng. Những cô gái từng âm thầm đi qua các con phố trong vai người bán nón giờ trở thành các chiến sĩ trực tiếp giữ trận địa.

Lợi thế của họ không nằm ở vũ khí mà ở yếu tố bất ngờ, sự phối hợp với bộ đội chủ lực và sự che chở của nhân dân. Tiểu đội liên tục cơ động giữa những vị trí quen thuộc, đánh rồi chuyển chỗ, khiến lực lượng đối phương khó xác định chính xác trận địa. Trận chiến góp phần ngăn chặn cuộc phản kích và bảo vệ khu vực phía nam thành phố.

Nhưng chiến công ấy phải trả bằng máu. Nhiều thành viên của tiểu đội đã ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ. Những người còn lại tiếp tục chiến đấu trong những ngày Huế chìm giữa khói lửa.

Chiến công của tiểu đội được báo cáo ra miền Bắc. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi lời khen và dành tặng những nữ du kích các câu thơ, trong đó có hai dòng: “Dõng dạc tay cầm khẩu súng trường/Khôn ngoan dàn trận khắp trong phường”. Đối với các cô gái sông Hương, lời khen ấy là nguồn động viên đặc biệt giữa những tháng năm chiến đấu gian khổ.

Sau Xuân Mậu Thân, tiểu đội được phát triển thành lực lượng vũ trang mang tên Võ Thị Sáu. Phạm Thị Liên không rời chiến trường. Từ người dẫn đường trong những ngõ phố Huế, chị tiếp tục cùng đồng đội hoạt động, chiến đấu qua những năm tháng ác liệt tiếp theo.

Ngày 24-4-1972, trong một trận chống lực lượng đối phương càn xuống khu vực Kim Long, Phạm Thị Liên anh dũng hy sinh. Từ mùa xuân năm 1968 đến ngày ngã xuống, chị đã đi hết hành trình của một người chiến sĩ: từ hoạt động bí mật, dẫn đường, cứu thương đến trực tiếp chỉ huy chiến đấu.

Năm 1994, Phạm Thị Liên được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 2009, Tiểu đội 11 cô gái sông Hương cũng được trao tặng danh hiệu cao quý này.

Ngày nay, Huế đã có bia tưởng niệm ghi công 11 cô gái sông Hương. Giữa thành phố thanh bình, tên Phạm Thị Liên đứng cùng tên những người đồng đội năm xưa. Chị không trở về để nhìn thấy ngày đất nước thống nhất, nhưng những con đường chị từng thuộc lòng đã không còn tiếng súng.

Dòng Hương vẫn chảy qua Huế, lặng lẽ như bao đời. Trong dòng chảy ấy có ký ức về một cô gái làng Vân Thê đã cầm súng khi tuổi còn rất trẻ, chỉ huy đồng đội giữa một trận chiến không cân sức và dành trọn tuổi xuân cho ngày hòa bình.