Phạm Tuân – Đêm 27/12/1972 và hai quả tên lửa hạ “pháo đài bay” B-52

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Chiến dịch phòng không Hà Nội – Hải Phòng, tháng 12/1972.
1. Người phi công trẻ trước bầu trời Hà Nội

Phạm Tuân sinh năm 1947, quê ở Quốc Tuấn, Kiến Xương, Thái Bình.

Ông nhập ngũ khi còn trẻ, được tuyển chọn đào tạo phi công và trở thành một trong những phi công chiến đấu của Trung đoàn Không quân 921.

Đến năm 1972, Phạm Tuân đã có kinh nghiệm chiến đấu.

Nhưng đối thủ mà ông chuẩn bị đối mặt trong những ngày cuối tháng 12 lại là một mục tiêu đặc biệt:

B-52 – máy bay ném bom chiến lược được Mỹ sử dụng để đánh phá miền Bắc.

Trong nhận thức của người Mỹ lúc ấy, B-52 được coi là một “pháo đài bay” rất khó bị đánh chặn.

Nhưng những người lính Việt Nam đã tìm cách chứng minh điều ngược lại.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu Phạm Tuân trong thời kỳ là phi công chiến đấu. Ưu tiên sử dụng ảnh từ Báo Quân đội nhân dân, TTXVN và Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

2. Những ngày đầu của “Điện Biên Phủ trên không”

Từ đêm 18/12/1972, Mỹ bắt đầu chiến dịch tập kích đường không quy mô lớn vào Hà Nội, Hải Phòng và một số địa phương miền Bắc.

B-52 trở thành lực lượng ném bom chủ lực.

Đối với Không quân nhân dân Việt Nam, đây là một bài toán cực kỳ khó.

Các sân bay quanh Hà Nội dễ bị đối phương phát hiện và đánh phá.

Mỗi lần MiG-21 cất cánh, máy bay Mỹ có thể nhanh chóng phát hiện và tìm cách ngăn chặn.

Trong những ngày đầu, Không quân ta đã nhiều lần xuất kích nhưng chưa bắn rơi được B-52.

Vì thế, phương án chiến đấu được thay đổi.

Máy bay được phân tán ra các sân bay vòng ngoài.

Sở chỉ huy và radar cũng được tổ chức theo hướng dẫn đường từ xa.

Mục tiêu là tạo ra yếu tố bất ngờ.

Và Yên Bái trở thành một trong những sân bay quan trọng của phương án ấy.

3. Chiếc MiG-21 mang số hiệu 5121

Ngày 27/12/1972, Phạm Tuân được cơ động từ Nội Bài lên Yên Bái.

Chiếc máy bay ông sử dụng là MiG-21 số hiệu 5121.

Đây là chiếc máy bay sau này trở thành một hiện vật đặc biệt của lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam.

Nó từng được sử dụng trong nhiều trận đánh trong năm 1972.

Nhưng đêm 27/12, nó sẽ thực hiện chuyến bay làm nên một dấu mốc lịch sử.

Chú thích ảnh: Chiếc MiG-21 số hiệu 5121 hiện được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Chiếc máy bay đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

4. 22 giờ 20 phút – lệnh xuất kích

Đêm 27/12.

Hà Nội đang nằm dưới những đợt đánh phá dữ dội.

Từ khoảng 19 giờ đến 22 giờ, Mỹ huy động nhiều tốp B-52 cùng các máy bay chiến thuật yểm hộ tiến vào đánh phá các mục tiêu ở Hà Nội và khu vực lân cận.

Rồi lệnh xuất kích đến.

22 giờ 20 phút.

Phạm Tuân ngồi trong buồng lái chiếc MiG-21.

Động cơ tăng tốc.

Máy bay lao khỏi đường băng Yên Bái.

Lần này, mục tiêu không phải một tốp F-4.

Không phải máy bay trinh sát.

Mà là B-52.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về sân bay Yên Bái và lực lượng MiG-21 trong thời kỳ chiến tranh. Không có ảnh hiện trường xác thực ghi lại đúng khoảnh khắc Phạm Tuân cất cánh đêm 27/12/1972.

5. “Đi thấp, kéo cao”

Chiến thuật lần này có một điểm đặc biệt.

Phạm Tuân không bay thẳng lên độ cao lớn ngay sau khi cất cánh.

Ông được các trạm radar Mộc Châu và Thọ Xuân dẫn đường.

Phương án là bay thấp để tránh bị hệ thống trinh sát của đối phương phát hiện quá sớm, sau đó mới tăng độ cao và tốc độ khi đã tiến gần mục tiêu.

Đó là cách đánh được hình thành từ những kinh nghiệm cay đắng trong những ngày đầu của chiến dịch.

Bí mật.

Bất ngờ.

Và tiếp cận thật nhanh.

6. B-52 ở phía trước

Phạm Tuân được dẫn đường tiến về phía đội hình B-52.

Khi còn cách mục tiêu khoảng 10km, ông phát hiện được B-52.

Chiếc MiG-21 lúc ấy đang ở độ cao khoảng 8.000 mét.

Phạm Tuân tăng tốc.

Tốc độ vượt 1.000km/giờ.

Bên cạnh mục tiêu là những chiếc F-4 hộ tống.

Chúng chính là hàng rào bảo vệ B-52.

Nếu MiG-21 bị phát hiện quá sớm, F-4 sẽ lập tức lao vào đánh chặn.

Phạm Tuân phải vượt qua chúng.

Và phải làm điều đó trong thời gian rất ngắn.

7. Hàng rào F-4

Những chiếc F-4 đang bảo vệ đội hình B-52.

Đây là một trong những trở ngại lớn nhất.

MiG-21 của Phạm Tuân phải xuyên qua khu vực có các máy bay tiêm kích Mỹ.

Nhưng nhờ sự dẫn đường từ mặt đất, ông tiếp tục lao về phía mục tiêu.

Không quay lại.

Không chần chừ.

Mỗi giây trôi qua là một giây khoảng cách với B-52 được rút ngắn.

Trong buồng lái, Phạm Tuân chỉ còn tập trung vào một việc:

tìm đúng chiếc B-52 và đưa mình vào vị trí phóng.

8. Còn 4km

Khoảng cách giảm xuống.

4km.

Sở chỉ huy ra lệnh:

Bắn!

Nhưng Phạm Tuân chưa phóng.

Ông tiếp tục áp sát.

Theo hồi ức của ông, khi sở chỉ huy ra lệnh lần đầu, ông trả lời:

“Chờ một tý.”

Mệnh lệnh thứ hai vang lên.

Ông vẫn chờ.

Đến lần thứ ba, ông mới quyết định khai hỏa.

Đây là một quyết định cực kỳ nguy hiểm.

Bởi càng gần B-52, cơ hội tiêu diệt mục tiêu càng tăng.

Nhưng đồng thời, nguy cơ MiG-21 bị máy bay hộ tống phát hiện và tấn công cũng tăng theo.

Phạm Tuân chọn tiếp tục áp sát.

9. Hai quả tên lửa

Khoảng cách được rút ngắn hơn nữa.

Phạm Tuân chỉnh đường ngắm.

Chiếc MiG-21 lao về phía B-52.

Rồi ông phóng.

Quả tên lửa thứ nhất.

Sau đó:

quả thứ hai.

Hai quả tên lửa lao thẳng vào mục tiêu.

Một quầng lửa bùng lên.

Chiếc B-52 trúng đạn.

Và bắt đầu rơi.

Chú thích ảnh: Không có ảnh chụp trực tiếp khoảnh khắc Phạm Tuân phóng tên lửa vào B-52 đêm 27/12/1972. Các hình ảnh MiG-21/B-52 ở đây chỉ được sử dụng như ảnh tư liệu hoặc minh họa bối cảnh, không gán là ảnh hiện trường.

10. Quầng lửa giữa bầu trời đêm

Sau khi phóng tên lửa, Phạm Tuân kéo chiếc MiG-21 lên.

Ông lập tức thoát ly khỏi khu vực.

Phía sau là những chiếc F-4 đang truy đuổi.

Nhưng trước mắt ông đã hiện ra một hình ảnh mà ông sẽ không bao giờ quên:

một quầng lửa lớn trùm lên chiếc B-52.

Trong một khoảnh khắc rất ngắn, “pháo đài bay” mà người Mỹ từng coi là gần như bất khả xâm phạm đã biến thành một khối lửa giữa bầu trời.

Theo một tư liệu QĐND trích từ sách Những trận không chiến trên bầu trời Việt Nam (1965-1975) – nhìn từ hai phía, Phạm Tuân quan sát thấy quầng lửa trùm lên B-52 sau khi ông thoát ly.

11. Không được ở lại

Bắn trúng B-52 chưa có nghĩa trận đánh kết thúc.

Phía sau Phạm Tuân là những chiếc F-4.

Nếu tiếp tục bay quanh khu vực, chiếc MiG-21 sẽ trở thành mục tiêu.

Ông nhanh chóng hạ độ cao.

Cắt đuôi máy bay truy kích.

Rồi quay về Yên Bái.

Đó là phần không kém phần quan trọng của chiến công:

bắn trúng mục tiêu và trở về.

12. Chiếc MiG trở về Yên Bái

Sau trận đánh, Phạm Tuân hạ cánh an toàn xuống sân bay Yên Bái.

Người phi công bước xuống khỏi chiếc MiG.

Ông chưa biết hết kết quả.

Nhưng Sở chỉ huy nhanh chóng xác nhận:

B-52 đã bị bắn rơi.

Một chiếc B-52.

Một mục tiêu mà Không quân nhân dân Việt Nam đã nhiều lần tìm cách tiếp cận nhưng chưa thể tiêu diệt trong những ngày đầu chiến dịch.

Đêm ấy, Phạm Tuân trở thành người đầu tiên thực hiện được điều đó từ trên không.

13. Bức điện của Đại tướng Võ Nguyên Giáp

Ngay trong đêm 27/12, Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi điện khen Bộ đội Không quân vì đã lập chiến công bắn rơi B-52.

Đối với những người vừa trở về từ trận đánh, đó không chỉ là một lời khen.

Nó là sự xác nhận rằng chiến thuật mới đã thành công.

Máy bay có thể đánh B-52.

Và “pháo đài bay” không phải bất khả xâm phạm.

14. Chiếc B-52 đầu tiên của Không quân Việt Nam

Ngày 27/12/1972 trở thành một dấu mốc đặc biệt.

Theo tư liệu Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, chiếc B-52 mà Phạm Tuân bắn rơi là chiếc B-52 đầu tiên bị Không quân nhân dân Việt Nam bắn rơi trong chiến dịch 12 ngày đêm.

Điều đó có ý nghĩa rất lớn.

Bởi trước đó, lực lượng phòng không mặt đất đã nhiều lần tìm ra cách đánh B-52.

Nhưng đối với Không quân, bài toán vẫn còn rất khó.

Chiến công của Phạm Tuân chứng minh rằng MiG-21 cũng có thể đánh trúng B-52 từ trên không.

15. Nhưng đó không phải chiến công của một người

Câu chuyện về Phạm Tuân rất dễ được kể thành câu chuyện của một cá nhân.

Nhưng lịch sử không phải như vậy.

Đằng sau chiếc MiG-21 là:

các trạm radar.

các sĩ quan dẫn đường.

các sở chỉ huy.

những người phục vụ kỹ thuật.

những người bảo đảm sân bay.

Và những phi công khác đã cùng tham gia tìm cách đánh B-52.

Hai trạm radar Mộc Châu và Thọ Xuân đã đóng vai trò dẫn đường cho Phạm Tuân trong chuyến bay đêm ấy.

Một quả tên lửa rời khỏi máy bay trong vài giây.

Nhưng để nó có thể đến đúng mục tiêu là công sức của cả một hệ thống.

16. Ngày 28/12 – người đồng đội Vũ Xuân Thiều

Một ngày sau chiến công của Phạm Tuân, một phi công khác tiếp tục xuất kích đánh B-52:

Vũ Xuân Thiều.

Đêm 28/12, ông lái MiG-21 từ sân bay Cẩm Thủy, vòng ra phía sau đội hình B-52 và bắn cháy một chiếc.

Nhưng Vũ Xuân Thiều đã hy sinh sau trận đánh.

Hai ngày liên tiếp.

Hai phi công.

Hai trận đánh B-52.

Một người trở về.

Một người nằm lại.

Vì thế, khi nhắc đến chiến công của Phạm Tuân, chúng ta cũng cần nhớ đến Vũ Xuân Thiều và những phi công đã chấp nhận đối mặt với một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Phạm Tuân, Vũ Xuân Thiều và các phi công MiG-21 trong thời kỳ chiến đấu chống B-52. Khi sử dụng cho bài xuất bản, cần ghi nguồn theo ảnh gốc.

17. Chiếc MiG-21 số hiệu 5121

Sau chiến tranh, chiếc MiG-21 số hiệu 5121 vẫn tiếp tục được sử dụng cho công tác huấn luyện.

Nó không bị bỏ lại sau chiến tranh.

Nó được giữ gìn như một hiện vật.

Ngày 1/10/2012, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận chiếc MiG-21 số hiệu 5121 là Bảo vật quốc gia.

Ngày nay, chiếc máy bay ấy được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Nó đứng yên.

Không còn động cơ gầm lên.

Không còn tên lửa.

Không còn tiếng cảnh báo.

Nhưng thân máy bay ấy vẫn mang theo ký ức của đêm 27/12/1972.

18. Một chi tiết đặc biệt về chiếc 5121

Chiếc MiG-21 số hiệu 5121 không chỉ gắn với chiến công của Phạm Tuân.

Nó còn từng được nhiều phi công khác sử dụng.

Theo tư liệu Bảo tàng và QĐND, chiếc máy bay này đã tham gia nhiều trận chiến trong năm 1972 và trên thân máy bay có những dấu tích chiến công của các phi công.

Vì thế, nếu nhìn chiếc 5121 trong bảo tàng hôm nay, chúng ta không nên chỉ nhìn nó như:

“chiếc máy bay bắn rơi B-52.”

Nó còn là một phần của câu chuyện về cả một thế hệ phi công.

19. Sau bầu trời chiến tranh

Sau năm 1975, Phạm Tuân tiếp tục phục vụ trong Quân đội nhân dân Việt Nam.

Nhưng cuộc đời ông còn bước sang một chương hoàn toàn khác.

Ông được lựa chọn tham gia chương trình đào tạo phi công vũ trụ.

Năm 1980, Phạm Tuân cùng nhà du hành vũ trụ Liên Xô Viktor Gorbatko thực hiện chuyến bay vào vũ trụ trên tàu Soyuz 37.

Ông trở thành người Việt Nam đầu tiên và người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ theo các tư liệu chính thống của Việt Nam.

Từ bầu trời chiến tranh đến không gian.

Đó là một hành trình hiếm có trong lịch sử.

Nhưng với câu chuyện “thời hoa lửa”, điều đáng nhớ vẫn là chàng phi công năm 1972.

Người đã ngồi trong chiếc MiG-21 và lao vào đội hình B-52.

20. Người phi công và bài học về hòa bình

Phạm Tuân đã trải qua hai thế giới hoàn toàn khác nhau.

Một thế giới là chiến tranh:

MiG-21.

B-52.

Tên lửa.

Radar.

Tiếng bom.

Một thế giới khác là hòa bình:

tàu vũ trụ.

khoa học.

hợp tác quốc tế.

và những cuộc gặp gỡ giữa những con người từng ở hai phía chiến tuyến.

Có lẽ chính người từng trải qua chiến tranh mới hiểu sâu sắc nhất giá trị của một bầu trời bình yên.

Lời kết – Hai quả tên lửa giữa đêm Hà Nội

Đêm 27/12/1972.

Hà Nội đang ở trong những ngày khốc liệt nhất của chiến dịch.

B-52 từng tốp tiến vào.

F-4 bay bảo vệ.

Dưới mặt đất, tên lửa phòng không và pháo cao xạ đang chiến đấu.

Trên sân bay Yên Bái, một chiếc MiG-21 chuẩn bị cất cánh.

Người ngồi trong buồng lái là Phạm Tuân.

22 giờ 20 phút.

Động cơ gầm lên.

Chiếc MiG-21 rời đường băng.

Phía trước là B-52.

Khoảng cách dần được rút ngắn.

10km.

8km.

5km.

Rồi:

4km.

Sở chỉ huy ra lệnh:

“Bắn!”

Nhưng người phi công vẫn chờ.

Một chút nữa.

Gần hơn.

Chính vài giây ấy có thể quyết định thành bại.

Rồi Phạm Tuân chỉnh đường ngắm.

Hai quả tên lửa rời khỏi chiếc MiG-21.

Một quầng lửa bùng lên.

B-52 trúng đạn.

Phạm Tuân lập tức thoát ly.

F-4 truy đuổi.

Ông hạ thấp độ cao.

Cắt đuôi đối phương.

Và đưa chiếc MiG trở về Yên Bái an toàn.

Đêm ấy, một bức điện từ Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi đến.

Bộ đội Không quân được khen vì đã bắn rơi B-52.

Đó là chiếc B-52 đầu tiên bị Không quân nhân dân Việt Nam bắn rơi trong chiến dịch 12 ngày đêm.

Nhưng chúng ta không nên chỉ nhớ đến một chiếc B-52 rơi.

Hãy nhớ đến người phi công đã ngồi trong chiếc MiG.

Hãy nhớ đến những người dẫn đường dưới mặt đất.

Những trắc thủ radar.

Những kỹ thuật viên.

Những người phục vụ sân bay.

Những phi công khác đã cùng ông chiến đấu.

Và đặc biệt, hãy nhớ đến những người đã không trở về.

Chỉ một ngày sau, Vũ Xuân Thiều cũng lao vào đội hình B-52.

Ông bắn cháy một chiếc.

Nhưng đã hy sinh.

Chiến tranh là như vậy.

Một người trở về.

Một người nằm lại.

Một người kể lại câu chuyện.

Một người chỉ còn lại trong ký ức.

Ngày nay, chiếc MiG-21 số hiệu 5121 đứng yên trong bảo tàng.

Không còn bay.

Không còn chiến đấu.

Những quả tên lửa đã không còn ở đó.

Nhưng nếu có thể nói, có lẽ chiếc máy bay ấy sẽ kể về một đêm tháng 12 khi nó từng lao vào bầu trời đầy bom đạn.

Nó sẽ kể về một người phi công trẻ.

Về hai quả tên lửa.

Về quầng lửa giữa đêm.

Và về chuyến bay trở về.

Phạm Tuân sau này đã bay vào vũ trụ.

Nhưng trước khi bay vào không gian, ông đã từng phải chiến đấu để bảo vệ bầu trời quê hương.

Đó là hai hình ảnh rất khác nhau của cùng một con người.

Một người lính trong chiến tranh.

Một nhà du hành trong thời bình.

Và giữa hai hình ảnh ấy là cả một đất nước đã đi qua chiến tranh để đến với hòa bình.

Vì vậy, khi kể câu chuyện Phạm Tuân, chúng ta không kể để ca ngợi chiến tranh.

Chúng ta kể để ghi nhớ những con người đã phải chiến đấu trong chiến tranh.

Để hiểu cái giá của hòa bình.

Để biết ơn những người đã đứng giữa bom đạn và làm nhiệm vụ của mình.

Và để thế hệ hôm nay hiểu rằng:

bầu trời bình yên mà chúng ta đang nhìn thấy không phải tự nhiên mà có.

Xin được biết ơn Anh hùng Phạm Tuân.

Xin được biết ơn Vũ Xuân Thiều và những phi công đã hy sinh.

Xin được biết ơn những người lính radar, dẫn đường, kỹ thuật, phòng không và những người dân đã cùng đứng trong những ngày Hà Nội rung chuyển bởi bom B-52.

Họ đã chiến đấu trong một thời đại đất nước chưa có hòa bình.

Còn chúng ta hôm nay được sống trong một thời đại mà bầu trời không còn là chiến trường.

Đó mới là điều cuối cùng đáng quý nhất.

Hai quả tên lửa của Phạm Tuân đã làm nên một chiến công.

Nhưng điều mà cả một thế hệ chiến đấu để lại cho chúng ta lớn hơn rất nhiều:

một đất nước được sống trong hòa bình.