PHẠM TUÂN – NGƯỜI PHI CÔNG BẮN RƠI B-52 TRONG ĐÊM HÀ NỘI

Từ người thợ máy đến phi công chiến đấu

Phạm Tuân sinh năm 1947 tại huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội. Trước khi trở thành phi công, con đường của ông không phải là một câu chuyện đơn giản. Thời trẻ, ông từng được tuyển chọn đi học phi công nhưng ban đầu không đạt yêu cầu do vấn đề sức khỏe. Sau đó, ông chuyển hướng và tham gia công tác kỹ thuật hàng không. Chính quá trình gắn bó với máy bay đã giúp ông có cơ hội tiếp tục con đường trở thành phi công.

Sau khi được đào tạo, Phạm Tuân trở thành phi công lái MiG-21 của Không quân nhân dân Việt Nam. Đây là giai đoạn cuộc chiến tranh chống Mỹ đang diễn ra ác liệt, đặc biệt trên bầu trời miền Bắc. Các phi công Việt Nam phải đối đầu với lực lượng không quân Mỹ có tiềm lực rất lớn.

Trong quá trình chiến đấu, Phạm Tuân tham gia nhiều trận không chiến. Tuy nhiên, chiến công khiến tên tuổi ông được biết đến rộng rãi nhất là trận đánh đêm 27 tháng 12 năm 1972, trong Chiến dịch Phòng không Hà Nội – Hải Phòng, thường được gọi là Chiến thắng “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không”.

Đó là thời điểm Mỹ tiến hành cuộc tập kích đường không quy mô lớn bằng B-52 vào Hà Nội và một số địa phương miền Bắc. Đối với lực lượng phòng không – không quân Việt Nam, đây là một cuộc đối đầu đặc biệt khốc liệt.

Đối đầu với “pháo đài bay”

B-52 khi ấy được xem là một trong những loại máy bay ném bom chiến lược mạnh nhất của Mỹ. Máy bay có khả năng mang lượng bom lớn, bay ở độ cao cao và được bảo vệ bởi nhiều máy bay tiêm kích cùng hệ thống tác chiến điện tử.

Đối với phi công MiG-21 Việt Nam, việc tiếp cận B-52 ban đêm là nhiệm vụ rất khó khăn. Không quân Mỹ sử dụng nhiều biện pháp gây nhiễu và tổ chức lực lượng bảo vệ. Phi công Việt Nam phải tìm cách tiếp cận mục tiêu trong điều kiện tầm nhìn hạn chế và nguy cơ bị máy bay tiêm kích đối phương phát hiện.

Trước khi chiến dịch tháng 12 năm 1972 diễn ra, lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam đã tổ chức huấn luyện và nghiên cứu cách đánh B-52. Những kinh nghiệm từ các trận chiến trước đó được tổng hợp để tìm ra phương án phù hợp.

Phạm Tuân là một trong những phi công tham gia nhiệm vụ này. Ông không phải người duy nhất chiến đấu trên bầu trời đêm hôm ấy, mà chiến công của ông nằm trong một hệ thống tác chiến phối hợp giữa nhiều lực lượng.

Đêm 27 tháng 12 năm 1972

Tối 27 tháng 12 năm 1972, Phạm Tuân được lệnh cất cánh từ sân bay Yên Bái trên chiếc MiG-21 mang số hiệu 5121. Đây là một trong những đêm ác liệt nhất của chiến dịch.

Theo lời kể của Phạm Tuân, sau khi cất cánh, ông bay ở độ cao thấp để tiếp cận khu vực mục tiêu. Trong điều kiện chiến trường đầy nhiễu và có máy bay tiêm kích Mỹ hoạt động, việc xác định chính xác B-52 là vô cùng khó khăn.

Khi phát hiện đội hình B-52, ông tăng tốc tiếp cận. Các mốc thời gian trong hồ sơ chiến đấu ghi lại rằng khoảng 22 giờ 29 phút 30 giây, ông phát hiện đèn của B-52 ở cự ly khoảng 10km. Sau đó, ông tiếp tục tiếp cận và phóng tên lửa ở cự ly thích hợp.

Sau khi phóng tên lửa, Phạm Tuân thoát ly và quan sát. Ông nhìn thấy quầng lửa lớn bao trùm chiếc B-52. Chiếc B-52 bị bắn rơi tại chỗ. Chiến công ấy khiến Phạm Tuân trở thành phi công đầu tiên trên thế giới bắn rơi một máy bay B-52 trong chiến đấu trên không.

Không phải chiến công của riêng một người

Khi nhắc đến Phạm Tuân, rất dễ chỉ tập trung vào khoảnh khắc ông phóng tên lửa vào B-52. Nhưng để có được khoảnh khắc ấy, phía sau là cả một hệ thống lực lượng.

Các đơn vị radar phải phát hiện và theo dõi mục tiêu. Bộ phận chỉ huy phải phân tích tình hình và dẫn đường. Các đơn vị phòng không phải tạo điều kiện để máy bay tiêm kích có cơ hội hoạt động. Các sân bay dã chiến phải được bảo đảm để phi công có thể cất cánh và hạ cánh.

Ngay trong những ngày đầu của chiến dịch, Không quân Việt Nam đã gặp rất nhiều khó khăn. Máy bay Mỹ tổ chức lực lượng bảo vệ và gây nhiễu mạnh. Nhiều phi công phát hiện được B-52 nhưng không có thời cơ tấn công hoặc phải thoát ly vì nguy hiểm.

Chính vì thế, chiến công của Phạm Tuân có ý nghĩa không chỉ ở việc một chiếc B-52 bị bắn rơi mà còn cho thấy khả năng tổ chức, huấn luyện và tác chiến của Không quân nhân dân Việt Nam trong điều kiện đặc biệt khó khăn.

Sau đêm lịch sử

Sau trận đánh ngày 27 tháng 12, Phạm Tuân tiếp tục tham gia chiến đấu. Ngày hôm sau, phi công Vũ Xuân Thiều cũng bắn rơi một chiếc B-52 nhưng đã anh dũng hy sinh. Hai chiến công liên tiếp của lực lượng không quân Việt Nam trong những đêm 27 và 28 tháng 12 góp phần tạo nên những dấu ấn quan trọng của chiến dịch.

Chiến dịch phòng không tháng 12 năm 1972 kết thúc sau 12 ngày đêm. Quân và dân miền Bắc đã chống lại cuộc tập kích đường không quy mô lớn của Mỹ. Kết quả của chiến dịch góp phần tạo điều kiện để Mỹ ký Hiệp định Paris năm 1973 và rút quân khỏi Việt Nam.

Sau chiến tranh, cuộc đời Phạm Tuân tiếp tục gắn với quân đội. Ông trở thành một trong những tướng lĩnh nổi tiếng của Việt Nam. Đặc biệt, năm 1980, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên bay vào vũ trụ trong chuyến bay cùng Liên Xô trên tàu Soyuz 37.

Từ một người lính lái MiG-21 trên bầu trời Việt Nam đến một phi công vũ trụ, cuộc đời Phạm Tuân trở thành một câu chuyện rất đặc biệt trong lịch sử hiện đại Việt Nam.

Bài học từ người phi công

Điều đáng chú ý trong câu chuyện Phạm Tuân là ông từng không đạt yêu cầu khi tuyển phi công. Nếu dừng lại ở thất bại ban đầu, ông có thể không bao giờ trở thành phi công chiến đấu.

Nhưng ông đã tìm một con đường khác để tiếp tục gắn bó với hàng không, rồi sau đó trở lại với ước mơ trở thành phi công. Câu chuyện ấy cho thấy một thất bại ban đầu không nhất thiết quyết định cả cuộc đời.

Chiến công bắn rơi B-52 cũng cho thấy tầm quan trọng của quá trình chuẩn bị. Một khoảnh khắc vài phút trên bầu trời là kết quả của nhiều năm huấn luyện, nghiên cứu và chiến đấu của cả một lực lượng.

Phạm Tuân từng nói về những khó khăn khi đối đầu B-52 và những bài học rút ra từ chiến đấu. Những bài học ấy không chỉ thuộc về quân sự mà còn gợi ra một giá trị phổ quát: muốn vượt qua một thử thách lớn, con người phải chuẩn bị kỹ, kiên trì và biết biến kinh nghiệm từ thất bại thành sức mạnh cho lần tiếp theo.