Phạm Tuân – Từ người lính bảo vệ bầu trời đến người Việt Nam đầu tiên bay vào vũ trụ

1. Từ quê lúa Thái Bình đến bầu trời Tổ quốc

Phạm Tuân sinh ngày 14 tháng 2 năm 1947 tại xã Quốc Tuấn, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Năm 1965, khi cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc ngày càng ác liệt, ông nhập ngũ và được tuyển vào lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam. Ban đầu, ông được cử sang Liên Xô học kỹ thuật máy bay. Trong quá trình đào tạo, nhờ sức khỏe, ý chí và kết quả học tập tốt, ông được lựa chọn chuyển sang học lái máy bay chiến đấu.

Sau khi hoàn thành khóa huấn luyện, Phạm Tuân trở về nước, trở thành sĩ quan lái máy bay tiêm kích MiG-21 của Trung đoàn Không quân Sao Đỏ. Việc làm chủ một phương tiện chiến đấu hiện đại đòi hỏi người phi công không chỉ có sức khỏe, phản xạ nhanh mà còn phải có kiến thức kỹ thuật, bản lĩnh và kỷ luật nghiêm ngặt.

Trong những năm chiến tranh, các phi công thường phải cất cánh trong điều kiện thời tiết phức tạp, đối mặt với lực lượng không quân có ưu thế về số lượng và trang bị. Qua từng chuyến bay, Phạm Tuân rèn luyện khả năng quan sát, phán đoán và xử lý tình huống, luôn sẵn sàng nhận nhiệm vụ bảo vệ bầu trời Tổ quốc.

2. Trận đánh trong “Điện Biên Phủ trên không”

Cuối tháng 12 năm 1972, không quân Mỹ mở cuộc tập kích đường không chiến lược quy mô lớn vào Hà Nội, Hải Phòng và một số địa phương miền Bắc. Đây là những ngày đêm đặc biệt ác liệt, khi máy bay ném bom chiến lược B-52 được bảo vệ bởi nhiều tầng máy bay tiêm kích và gây nhiễu điện tử.

Đêm 27 tháng 12 năm 1972, phi công Phạm Tuân điều khiển máy bay MiG-21 xuất kích làm nhiệm vụ. Theo ghi nhận chính thức của Việt Nam, ông đã vượt qua hệ thống bảo vệ, tiếp cận đội hình B-52 và phóng tên lửa tiêu diệt một chiếc B-52. Sau đòn đánh, ông cơ động thoát ly và trở về sân bay an toàn.

Chiến công ấy trở thành một dấu mốc nổi bật của Không quân nhân dân Việt Nam trong chiến thắng “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không”. Điều đáng quý không chỉ nằm ở kết quả trận đánh, mà còn ở tinh thần bình tĩnh, ý chí tiến công và khả năng làm chủ kỹ thuật của người phi công trong một tình huống vô cùng nguy hiểm.

Sau chiến thắng, Phạm Tuân được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đối với ông, vinh dự ấy thuộc về cả tập thể: những người chỉ huy, cán bộ dẫn đường, kỹ thuật viên, lực lượng bảo đảm sân bay và các đồng đội đã cùng nhau tạo nên sức mạnh của Không quân nhân dân Việt Nam.

3. Một cuộc tuyển chọn đặc biệt

Năm 1977, Phạm Tuân được cử sang Liên Xô học tại Học viện Không quân Gagarin. Khi Việt Nam tham gia chương trình hợp tác vũ trụ quốc tế Intercosmos, ông được lựa chọn vào nhóm ứng viên phi công vũ trụ. Từ một phi công chiến đấu, ông phải bước vào một quá trình rèn luyện hoàn toàn mới.

Các ứng viên phải trải qua những bài kiểm tra nghiêm ngặt về tim mạch, tiền đình, khả năng chịu quá tải, làm việc trong môi trường không trọng lượng và xử lý tình huống khẩn cấp. Phạm Tuân phải học thêm kiến thức về tàu vũ trụ, thiên văn, điều khiển thiết bị, thí nghiệm khoa học và tiếng Nga chuyên ngành. Ý chí của người lính cùng kinh nghiệm của phi công chiến đấu đã giúp ông vượt qua quá trình huấn luyện kéo dài và đầy thử thách.

4. Chuyến bay lịch sử trên tàu Soyuz 37

Rạng sáng ngày 23 tháng 7 năm 1980 theo giờ Hà Nội, tàu vũ trụ Soyuz 37 được phóng từ sân bay vũ trụ Baikonur, đưa phi công vũ trụ Phạm Tuân và nhà du hành Liên Xô Viktor Gorbatko lên quỹ đạo. Sự kiện này đưa Phạm Tuân trở thành người Việt Nam và người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ.

Sau khi ghép nối với trạm quỹ đạo Salyut 6, hai nhà du hành làm việc cùng tổ bay đang có mặt trên trạm. Trong gần tám ngày trên quỹ đạo, Phạm Tuân tham gia các thí nghiệm về khoa học vật liệu, y sinh học, quan sát Trái Đất và nghiên cứu môi trường không trọng lượng. Ông cũng chụp ảnh lãnh thổ Việt Nam từ không gian, góp phần mở ra một dấu mốc mới cho hoạt động nghiên cứu khoa học của đất nước.

Từ cửa sổ tàu vũ trụ, Phạm Tuân lần đầu nhìn thấy Trái Đất như một hành tinh xanh nhỏ bé giữa không gian rộng lớn. Trong hành trang của ông có những kỷ vật mang ý nghĩa thiêng liêng của dân tộc Việt Nam. Chuyến bay không chỉ là thành tựu của cá nhân mà còn là biểu tượng của tình hữu nghị, sự hợp tác khoa học giữa Việt Nam và Liên Xô.

Ngày 31 tháng 7 năm 1980, ông cùng đồng đội trở về Trái Đất an toàn trên tàu Soyuz 36. Sau chuyến bay, Phạm Tuân được trao tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô và Anh hùng Lao động Việt Nam.

5. Từ người anh hùng đến người truyền cảm hứng

Sau chuyến bay vũ trụ, Phạm Tuân tiếp tục học tập, công tác và đảm nhiệm nhiều cương vị trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông từng giữ chức Tổng cục trưởng Tổng cục Công nghiệp quốc phòng và được phong quân hàm Trung tướng.

Dù được biết đến với những thành tích đặc biệt, ông luôn nhấn mạnh vai trò của tập thể, của thầy giáo, đồng đội, cán bộ kỹ thuật và các nhà khoa học. Ở ông, người ta thấy sự giản dị của một người lính, tinh thần kỷ luật của một phi công và niềm say mê khám phá của một nhà du hành vũ trụ.