PHẠM VĂN XẢO - DANH TƯỚNG LAM SƠN VÀ BI KỊCH CỦA MỘT KHAI QUỐC CÔNG THẦN

PHẠM VĂN XẢO - DANH TƯỚNG LAM SƠN VÀ BI KỊCH CỦA MỘT KHAI QUỐC CÔNG THẦN

Năm sinh - mất: Chưa rõ - khoảng 1429-1431

Quê quán: Miền Kinh lộ, thường được xác định là Thăng Long

Danh hiệu: Danh tướng Lam Sơn; Khai quốc công thần nhà Lê sơ; Thái phó; Huyện Thượng hầu

Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Phạm Văn Xảo là một trong những danh tướng có vai trò nổi bật trong giai đoạn quyết định của cuộc chiến chống quân Minh. Ông nổi tiếng bởi tài trí, khả năng chỉ huy và sự thận trọng trên chiến trường. Từ những trận đánh chặn viện binh ở Xa Lộc đến việc giữ mặt trận Tây Bắc, Phạm Văn Xảo đã góp phần quan trọng vào những thắng lợi đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đến thắng lợi hoàn toàn. Sau ngày đất nước giành lại quyền tự chủ, ông được ban quốc tính họ Lê, phong Thái phó, tước Huyện Thượng hầu và được xếp thứ ba trong danh sách các khai quốc công thần. Thế nhưng, vinh quang ấy chỉ kéo dài trong thời gian ngắn. Ông bị nghi ngờ, gièm pha và cuối cùng bị giết trong một vụ án mà các tư liệu đời sau thường xem là một bi kịch của công thần đầu thời Lê sơ.

P

hạm Văn Xảo sinh năm nào hiện chưa được sử sách xác định rõ. Các tư liệu cho biết ông là người miền Kinh lộ, thường được xác định là người Thăng Long. Gia thế và những năm tháng đầu đời của ông cũng không được ghi chép đầy đủ. Điều đáng chú ý là ông xuất hiện trong lịch sử vào đúng một thời kỳ đặc biệt của dân tộc, khi đất nước đang nằm dưới ách đô hộ của nhà Minh và nhiều tầng lớp nhân dân tìm kiếm một lực lượng có khả năng tập hợp sức mạnh để giành lại quyền tự chủ.

Khi Lê Lợi chuẩn bị dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, Phạm Văn Xảo là một trong những người sớm hưởng ứng. Năm 1418, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chính thức bùng nổ. Lê Lợi xưng Bình Định Vương và bắt đầu xây dựng lực lượng chống quân Minh. Phạm Văn Xảo được trao chức Khu mật đại sứ, từ đó trở thành một trong những tướng lĩnh quan trọng của nghĩa quân.

Những năm đầu của khởi nghĩa Lam Sơn là khoảng thời gian vô cùng gian khổ. Nghĩa quân phải liên tục đối phó với các cuộc tiến công của quân Minh, vừa chiến đấu vừa tìm cách bảo toàn lực lượng. Những căn cứ ở vùng núi Thanh Hóa nhiều lần bị bao vây, lương thực thiếu thốn, quân số có lúc suy giảm nghiêm trọng. Trong hoàn cảnh ấy, vai trò của những tướng lĩnh có kinh nghiệm và khả năng ứng biến như Phạm Văn Xảo đặc biệt quan trọng.

Tuy nhiên, những năm đầu này không để lại nhiều ghi chép cụ thể về từng hoạt động của Phạm Văn Xảo. Chính sử chỉ cho thấy ông là một trong những tướng lĩnh được Lê Lợi tin dùng. Đến năm 1426, khi nghĩa quân Lam Sơn chuyển sang giai đoạn tổng tiến công ra Bắc, vai trò của Phạm Văn Xảo mới được sử sách ghi chép rõ ràng hơn.

Năm 1426, sau khi vùng đất từ Thanh Hóa vào Thuận Hóa được mở rộng quyền kiểm soát, Bộ chỉ huy Lam Sơn quyết định đưa quân ra Bắc. Lê Lợi chia lực lượng thành nhiều đạo quân để vừa tiến công các thành trì quân Minh, vừa mở rộng vùng kiểm soát và đặc biệt là chuẩn bị đối phó với viện binh từ Trung Quốc có thể kéo sang.

Trong một đạo quân tiến về phía Tây Bắc, Phạm Văn Xảo cùng Lý Triện, Trịnh Khả và Đỗ Bí được giao nhiệm vụ hoạt động ở khu vực phía Tây Bắc Đông Quan. Đây là một vị trí có ý nghĩa chiến lược vì quân Minh có thể đưa viện binh từ Vân Nam xuống theo hướng này. Nhiệm vụ của Phạm Văn Xảo không chỉ là tiến công mà còn phải kiểm soát đường tiến quân của viện binh, khiến quân Minh không thể dễ dàng giải vây cho Đông Quan.

Tháng 10 năm 1426, đạo viện binh do Vương An Lão chỉ huy từ Vân Nam tiến đến khu vực Tam Giang. Phạm Văn Xảo và Trịnh Khả được giao nhiệm vụ chặn đánh. Tại Xa Lộc, quân Lam Sơn bất ngờ tiến công, đánh tan đạo quân của Vương An Lão. Quân Minh bị tổn thất nặng và phải rút vào thành Tam Giang cố thủ. Chiến thắng này có ý nghĩa rất lớn vì nó làm thất bại một hướng viện binh quan trọng của quân Minh.

Sau chiến thắng Xa Lộc, Phạm Văn Xảo tiếp tục cùng các tướng Lam Sơn duy trì sức ép lên hệ thống thành trì của quân Minh. Trong khi một bộ phận lực lượng tiếp tục uy hiếp Xương Giang, ông cùng phần lớn quân đội phối hợp với các đạo quân khác để chuẩn bị đối phó với lực lượng viện binh mới từ Đông Quan.

Quân Minh lúc này đứng trước tình thế ngày càng khó khăn. Thành Đông Quan vẫn nằm trong tay họ, nhưng các vùng xung quanh liên tục bị nghĩa quân Lam Sơn kiểm soát. Đặc biệt, những tuyến đường tiếp tế và viện binh từ phía Bắc ngày càng bị uy hiếp. Nhà Minh buộc phải đưa một lực lượng lớn sang Việt Nam nhằm cứu vãn tình hình. Vương Thông được cử sang với một đạo quân lớn, khiến chiến trường bước vào một giai đoạn quyết liệt hơn.

Trong những trận đánh sau đó, Phạm Văn Xảo tiếp tục thể hiện vai trò của một tướng lĩnh giàu kinh nghiệm. Khi quân Minh từ Đông Quan tiến ra, nghĩa quân Lam Sơn phải chuyển sang thế trận vừa đánh vừa giữ, tìm cách tiêu hao đối phương và chờ thời cơ. Những tướng lĩnh như Phạm Văn Xảo, Trịnh Khả và các tướng khác được bố trí ở những vị trí chiến lược để ngăn chặn các hướng tiến quân của quân Minh.

Đến năm 1427, nhà Minh tiếp tục đưa viện binh sang với quy mô rất lớn. Một đạo quân do Liễu Thăng chỉ huy tiến xuống từ Quảng Tây, trong khi đạo quân của Mộc Thạnh từ Vân Nam tiến vào theo hướng Tây Bắc. Bộ chỉ huy Lam Sơn phải đồng thời đối phó với nhiều mũi tiến quân.

Phạm Văn Xảo cùng Trịnh Khả được giao giữ khu vực ải Lê Hoa, châu Thủy Vĩ, để ngăn đạo quân của Mộc Thạnh. Đây là một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng bởi nếu Mộc Thạnh vượt qua được khu vực này, quân Minh có thể phối hợp với lực lượng ở Đông Quan và tạo nên một thế trận rất nguy hiểm cho nghĩa quân Lam Sơn.

Trong khi đó, đạo quân Liễu Thăng tiến xuống theo hướng Quảng Tây nhưng bị đánh bại trong chiến dịch Chi Lăng - Xương Giang. Liễu Thăng tử trận, nhiều tướng Minh bị tiêu diệt hoặc bắt giữ. Tin thất bại của đạo quân này khiến Mộc Thạnh lâm vào tình thế bất lợi và phải tìm cách rút lui. Phạm Văn Xảo và Trịnh Khả lập tức tổ chức truy kích. Quân Lam Sơn đánh vào đạo quân Mộc Thạnh tại Lãnh Câu và Đan Xá, gây tổn thất rất lớn cho quân Minh.

Những chiến thắng liên tiếp ở Chi Lăng - Xương Giang và mặt trận Tây Bắc đã làm tan rã hy vọng cuối cùng của quân Minh trong việc cứu vãn Đông Quan bằng quân sự. Khi các đạo viện binh đều thất bại, Vương Thông hiểu rằng việc tiếp tục chiến đấu chỉ khiến quân Minh tổn thất thêm. Cuối cùng, quân Minh phải chấp nhận đàm phán và rút quân về nước.

Trong toàn bộ chiến dịch cuối cùng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Phạm Văn Xảo không phải là người chỉ huy duy nhất tạo nên chiến thắng. Thành công là kết quả của sự phối hợp giữa Lê Lợi và nhiều tướng lĩnh như Lê Sát, Lê Ngân, Đinh Lễ, Nguyễn Xí, Trịnh Khả, Lưu Nhân Chú, Lê Văn Linh và nhiều người khác. Nhưng việc Phạm Văn Xảo giữ vững mặt trận Tây Bắc và đánh bại các lực lượng viện binh đã góp phần quan trọng vào việc cô lập quân Minh tại Đông Quan.

Sau khi chiến tranh kết thúc, Lê Lợi lên ngôi, lấy hiệu là Lê Thái Tổ và thành lập nhà Lê sơ. Những công thần từng cùng ông chiến đấu tại Lam Sơn được luận công ban thưởng. Tháng 3 năm Thuận Thiên thứ nhất, tức năm 1428, Phạm Văn Xảo được ban quốc tính họ Lê và được thăng hàm Thái bảo. Việc được ban quốc tính là một vinh dự lớn, thể hiện sự ghi nhận đặc biệt của nhà vua đối với những công thần có công lớn trong sự nghiệp dựng nước.

Năm 1429, triều đình tiếp tục lập bảng ghi danh các khai quốc công thần. Trong danh sách 93 người được khắc biển công thần, Phạm Văn Xảo được xếp ở hàng thứ ba của nhóm Huyện Thượng hầu, cùng Phạm Vấn và Lê Sát. Ông được thăng hàm Thái phó và phong tước Huyện Thượng hầu. Đây là một trong những vị trí cao nhất dành cho công thần đầu triều Lê sơ.

Từ một người xuất thân ở miền Kinh lộ, Phạm Văn Xảo đã trở thành một đại thần có địa vị cao trong triều đình mới. Công lao của ông trong chiến tranh được ghi nhận, danh vị được nâng lên, gia đình được ban thưởng. Sau hơn mười năm chiến đấu, tưởng như ông đã có thể sống những năm cuối đời trong vinh hiển của một khai quốc công thần.

Nhưng chính thời điểm ấy lại mở ra bi kịch cuối cùng của cuộc đời ông.

Sau khi nhà Lê được thành lập, triều đình bước vào một giai đoạn mới với những tranh chấp quyền lực và vấn đề kế vị. Lê Thái Tổ ngày càng lo ngại về việc quyền lực của các đại thần có thể ảnh hưởng đến triều đình sau khi ông qua đời. Phạm Văn Xảo và Trần Nguyên Hãn đều là những công thần có uy tín lớn, lại xuất thân từ miền Kinh lộ. Trong bối cảnh ấy, sự nghi ngờ đối với một số công thần ngày càng gia tăng. Các sử liệu đời sau ghi rằng Phạm Văn Xảo bị gièm pha và bị nghi ngờ có ý đồ khác.

Khoảng năm 1429-1431, Phạm Văn Xảo bị bắt và bị giết. Các tài liệu về sau thường cho rằng ông bị xử tử do những lời tố cáo và nghi ngờ về việc mưu phản. Tuy nhiên, cần thận trọng khi khẳng định chi tiết này như một sự kiện hoàn toàn không có tranh luận, bởi chính Đại Việt sử ký toàn thư không ghi chép rõ vụ án Phạm Văn Xảo bị giết; những thông tin chi tiết hơn chủ yếu được ghi trong các nguồn sử liệu đời sau, đặc biệt là Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn.

Chính vì vậy, trong lịch sử hậu thế thường xuất hiện nhận định rằng Phạm Văn Xảo là một khai quốc công thần bị chết oan. Viện Nghiên cứu Hán Nôm cũng ghi nhận truyền thống gia tộc của hậu duệ ông cho rằng ông bị “nghi oan” và bị bức tử. Tuy nhiên, khi viết về một nhân vật lịch sử, nên phân biệt giữa sự kiện được sử liệu trực tiếp ghi nhận và nhận định của các sử gia hoặc truyền thống hậu thế.

Cái chết của Phạm Văn Xảo diễn ra không lâu sau khi ông được phong Huyện Thượng hầu. Bi kịch ấy càng trở nên đau xót khi đặt cạnh những công lao mà ông đã đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Minh. Người từng được Lê Lợi trao chức Khu mật đại sứ, từng chỉ huy quân đội trong những trận chiến quyết định, từng được ban quốc tính và đứng hàng thứ ba trong danh sách các khai quốc công thần, cuối cùng lại không thể hưởng trọn những năm tháng của một đại thần công nghiệp.

Tên tuổi Phạm Văn Xảo vì thế gắn với hai giai đoạn rất khác nhau của lịch sử. Trong chiến tranh, ông là một danh tướng tài trí, góp phần đánh bại các đạo viện binh của nhà Minh. Trong những năm đầu của nhà Lê, ông trở thành một trong những công thần cao cấp nhất của triều đình. Nhưng chính giai đoạn hòa bình sau chiến tranh lại kết thúc cuộc đời ông trong một vụ án đầy tranh luận.

Điều đáng chú ý là các sử gia khi đánh giá Phạm Văn Xảo thường nhấn mạnh tài trí và khả năng cầm quân của ông. Khâm định Việt sử thông giám cương mục nhận xét ông là người “tài trí vượt bậc” và ghi nhận việc ông từng chỉ huy đánh bại Vương An Lão và Mộc Thạnh. Những lời đánh giá ấy cho thấy vị trí của Phạm Văn Xảo trong hàng ngũ danh tướng Lam Sơn không chỉ đến từ chức tước sau chiến tranh mà trước hết được tạo nên bằng những chiến công trên chiến trường.

Ngày nay, khi nhắc đến những người làm nên thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn, người ta thường nhớ đến Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Lê Sát, Đinh Lễ, Nguyễn Xí, Trịnh Khả, Lưu Nhân Chú và nhiều nhân vật khác. Phạm Văn Xảo cũng xứng đáng được đặt trong dòng những danh tướng ấy, bởi ông đã góp phần quan trọng vào việc chặn viện binh, bảo vệ thế trận của nghĩa quân và tạo điều kiện để cuộc chiến đi đến thắng lợi cuối cùng.

Cuộc đời Phạm Văn Xảo còn gợi lên một vấn đề lớn của lịch sử: chiến thắng trên chiến trường và việc xây dựng một triều đại sau chiến tranh là hai thử thách hoàn toàn khác nhau. Một người có thể lập công lớn trong chiến tranh nhưng vẫn gặp nguy hiểm khi bước vào cuộc đấu tranh quyền lực trong thời bình. Trường hợp Phạm Văn Xảo cho thấy số phận của các công thần đầu thời Lê sơ không chỉ được quyết định bởi công lao mà còn chịu tác động của những thay đổi chính trị trong triều đình.

Dù kết thúc cuộc đời đầy bi kịch, dấu ấn của Phạm Văn Xảo trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn vẫn còn nguyên giá trị. Ông là một trong những vị tướng đã góp phần biến một cuộc khởi nghĩa kéo dài nhiều năm thành thắng lợi quân sự quyết định, đưa đất nước thoát khỏi ách đô hộ của nhà Minh và mở ra triều đại Lê sơ. Từ một người không được sử sách ghi chép nhiều về tuổi thơ và gia thế, ông bước vào lịch sử bằng hành động, tài năng và những chiến công của mình.

Nhìn lại cuộc đời Phạm Văn Xảo, điều đáng nhớ không chỉ là những chiến thắng ở Xa Lộc, mặt trận Tây Bắc hay Lãnh Câu - Đan Xá, cũng không chỉ là tước Huyện Thượng hầu và danh vị khai quốc công thần. Đó còn là câu chuyện về một con người đã dành phần lớn cuộc đời cho cuộc đấu tranh giành lại quyền tự chủ của dân tộc, nhưng cuối cùng lại gặp một kết cục đau lòng trong chính triều đại mà mình góp công xây dựng. Câu chuyện ấy nhắc thế hệ hôm nay rằng công lao, tài năng và trách nhiệm với đất nước cần được nhìn nhận bằng sự công bằng, tỉnh táo và tôn trọng sự thật lịch sử; đồng thời cho thấy những người làm nên lịch sử không chỉ cần được nhớ đến qua chiến công, mà còn cần được nhìn nhận đầy đủ trong cả những hoàn cảnh phức tạp của thời đại họ sống.