Phạm Xuân Ân- Điệp Viên Hoàn Hảo Qua Mặt Cả Những Cơ Quan Tình Báo Hàng Đầu Của Hoa Kỳ

Trong lịch sử tình báo Việt Nam, có một cái tên gắn liền với sự bí ẩn và tài năng phi thường: Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn.

Suốt cả một chặng đường hoạt động dài, ông chưa từng bị lộ, dù thân thiết với hầu hết quan chức cấp cao của chính quyền Sài Gòn, là bạn thân của bác sĩ Trần Kim Tuyến – trùm mật vụ khi đó – và của Đại tá Edward Lansdale, người được xem là kiến trúc sư cho chế độ Ngô Đình Diệm. Cựu Giám đốc CIA William Colby thậm chí từng mời ông gia nhập cơ quan tình báo này.

Câu chuyện nghe như hư cấu, nhưng đó lại là cuộc đời có thật của một chiến sĩ tình báo Việt Nam thế kỷ 20.

Hai thân phận, một con người

Khi được nhà báo Safer (tác giả cuốn "Tin chiến sự") hỏi thẳng ông thực sự làm việc cho ai, Phạm Xuân Ẩn trả lời rằng có hai sự thật cùng tồn tại: ông từng là phóng viên chính thức của tạp chí Time, trước đó là của Reuters; đồng thời ông cũng tham gia phong trào cách mạng và dần trở thành một phần của nó. Cả hai điều đều đúng.

Ông vừa là nhà báo, vừa là điệp viên. Ông luôn tự nhận mình chỉ là một người may mắn có lá số tử vi đẹp, dù trên thực tế đã được trao 4 Huân chương Quân công, 6 Huân chương Chiến sĩ, cùng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân.

Làm phá sản một kế hoạch chiến lược của Mỹ

Chiến công đầu tiên gắn với việc Mỹ triển khai một chiến lược quân sự - kinh tế nhằm bình định miền Nam bằng chính bàn tay người Việt: Mỹ viện trợ vũ khí, trực thăng, xe bọc thép và cố vấn cho quân đội Việt Nam Cộng hòa, kết hợp chiến thuật "trực thăng vận" và "thiết xa vận" để dồn dân vào các ấp chiến lược, cô lập họ khỏi cách mạng.

Phạm Xuân Ẩn khi đó chỉ là một nhà báo Reuters, gần như không có cửa tiếp cận một kế hoạch tuyệt mật như vậy. Nhưng chính một trong những người soạn thảo kế hoạch, tiến sĩ kinh tế Eugene Staley, đã chủ động tìm đến ông để nhờ đánh giá tính khả thi và viết bài ủng hộ chiến lược. Nhờ danh tiếng phân tích sắc sảo và mối quan hệ thân thiết với giới chức Sài Gòn, Phạm Xuân Ẩn hiểu tường tận kế hoạch này còn trước cả trùm mật vụ Trần Kim Tuyến.

Bằng nghệ thuật "mượn gió bẻ măng", ông khéo léo khiến Staley phải hối thúc đồng sự cung cấp tài liệu chi tiết hơn để "phối hợp phân tích" – và từ đó chụp lại toàn bộ tài liệu gửi về cho cách mạng. Cấp trên của ông khi cầm tài liệu trong tay đã phải thốt lên rằng có cả tỷ đô cũng không mua nổi những thông tin như vậy.

Không dừng ở việc lấy tin, Phạm Xuân Ẩn còn trực tiếp hiến kế chiến thuật đối phó: thay vì nổ súng hay rút lui quá sớm trước chiến thuật đổ quân bằng trực thăng và tấn công bằng xe bọc thép của đối phương, bộ đội cần ẩn phục, chờ đúng thời điểm để tập trung hỏa lực vào các điểm yếu chí mạng. Chiến thuật này góp phần vào chiến thắng vang dội ở trận Ấp Bắc, buộc Mỹ phải từ bỏ kế hoạch và tìm chiến lược thay thế, đồng thời phá sản tham vọng nhanh chóng bình định miền Nam. Ông được trao Huân chương Chiến công hạng Nhì sau chiến công này.

Dự đoán chính xác nước cờ của Mỹ sau một cuộc đảo chính

Sau khi chính quyền Ngô Đình Diệm sụp đổ trong một cuộc đảo chính do các tướng lĩnh Sài Gòn tiến hành với sự hậu thuẫn ngầm của Mỹ, câu hỏi lớn đặt ra là liệu Washington có tiếp tục dấn sâu vào miền Nam Việt Nam hay rút lui sau khi "ván cược" mang tên Diệm đã thất bại.

Nhiều người, kể cả cấp trên của Phạm Xuân Ẩn, nghiêng về khả năng Mỹ sẽ không sa lầy thêm. Nhưng ông nhìn thấy một thực tế khác: chính người Mỹ đã đứng sau cuộc đảo chính, và khi một "con bài" không còn kiểm soát được nữa thì sẽ có con bài khác thay thế. Trong các báo cáo gửi về, ông đã chỉ rõ khả năng Mỹ sẽ đưa quân trực tiếp tham chiến với quy mô lớn – điều sau đó trở thành hiện thực khi Mỹ chính thức đổ quân vào miền Nam. Nhờ những phân tích đi trước tình hình này, phía cách mạng có thời gian chuẩn bị cho một cuộc chiến lâu dài.

Vai trò then chốt trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy

Chiến công thứ ba gắn với một trong những dấu mốc bước ngoặt của cuộc chiến: cuộc Tổng tấn công và nổi dậy diễn ra đồng loạt tại hàng chục tỉnh, huyện và nhiều làng ấp ở miền Nam, nhắm vào các mục tiêu trọng yếu như Dinh Tổng thống, sân bay, trụ sở cảnh sát, Đại sứ quán Mỹ và Bộ Chỉ huy Hải quân.

Người chỉ huy trực tiếp của Phạm Xuân Ẩn, ông Tư Cang, đã bí mật vào nội thành để trinh sát lực lượng đối phương và chọn điểm tấn công. Dưới vỏ bọc một nhà báo thường xuyên đi khắp nơi để lấy tin – và với "kim bài miễn tử" là tình bạn thân thiết với trùm mật vụ Trần Kim Tuyến – Phạm Xuân Ẩn có thể dẫn Tư Cang đi khắp Sài Gòn, thậm chí thuê thuyền dạo sông để quan sát lực lượng hải quân đối phương mà không hề bị nghi ngờ.

Sau đợt tấn công đầu, khi một cán bộ ra đầu hàng khiến kế hoạch cho đợt tiếp theo có nguy cơ bị lộ, chính những tin tức tình báo của ông đã giúp lực lượng cách mạng không phải dừng lại giữa chừng. Đáng chú ý hơn, giữa lúc tổn thất nặng nề khiến nhiều người bi quan, Phạm Xuân Ẩn là người đưa ra một góc nhìn khác: dù thất bại về mặt quân sự trước mắt, đây lại là một chiến thắng chính trị lớn, bởi cả giới chức Sài Gòn lẫn người Mỹ đều đang hoảng loạn và không thể chịu thêm một cú sốc tương tự. Ông trấn an một vị tướng Việt Nam Cộng hòa rằng người Mỹ sẽ không rời đi ngay, đồng thời khuyên cấp trên tiếp tục đợt tấn công kế tiếp. Diễn biến sau đó – việc thay đổi chỉ huy quân sự Mỹ, chính quyền Mỹ chuyển sang tìm giải pháp đàm phán – đã chứng minh nhận định của ông là chính xác.

Nhận định giúp đẩy nhanh quyết tâm giải phóng miền Nam

Chiến công cuối cùng gắn với giai đoạn các tướng lĩnh miền Bắc đang rất thận trọng cân nhắc khả năng Mỹ có thể quay lại can thiệp quân sự một lần nữa nếu chiến dịch giải phóng miền Nam được đẩy mạnh. Ký ức về những tổn thất trước đó khiến câu hỏi này trở nên đặc biệt hệ trọng.

Phạm Xuân Ẩn, dựa trên những mâu thuẫn sâu sắc mà ông quan sát được giữa Tổng thống Việt Nam Cộng hòa và giới ngoại giao Mỹ, khẳng định rằng Mỹ đã sẵn sàng bỏ rơi đồng minh của mình và sẽ không quay lại. Một vị tướng chỉ huy sau này từng nói rằng nếu nhận được thông tin này sớm hơn, quyết tâm giải phóng Sài Gòn có thể đã được đưa ra nhanh hơn.

Một cuộc đời giằng xé giữa hai vai

Phạm Xuân Ẩn sống trọn vẹn với hai thân phận đối lập: một bên đòi hỏi sự công khai, minh bạch của nghề báo; một bên là sự bí mật tuyệt đối của người làm tình báo. Là phóng viên người Việt duy nhất tại Time được công nhận với quy chế phóng viên chính thức, ông có mối quan hệ rộng khắp – từ người bán chim ngoài chợ, giới buôn bán người Hoa, cho tới các quan chức Sài Gòn, CIA và báo giới quốc tế.

Nhưng đằng sau vẻ ngoài tự tin, hào sảng ấy là áp lực tâm lý khổng lồ. Có giai đoạn ông luôn mang theo một viên thuốc độc phòng khi bị bắt. Có những lúc ông chứng kiến đồng đội bị tổn hại mà không thể can thiệp; cũng có những lúc ông biết công việc mình làm sẽ gây hại cho những người ông thực lòng coi là bạn. Trong những ngày cuối đời, có lần mê sảng trên giường bệnh, ông gọi tên vợ trong hoảng loạn.

Khi Safer hỏi liệu ông có hối hận không, Phạm Xuân Ẩn trả lời rằng ông ghét câu hỏi ấy còn hơn cả câu trả lời của chính mình – rằng ông không hối tiếc, vì đó là điều ông buộc phải làm để chấm dứt chiến tranh, dù cái giá phải trả là một đất nước tổn thương.

Một người muốn được nhớ đến giản dị

Phạm Xuân Ẩn không muốn được nhắc tới bằng những mỹ từ to tát. Ông từng nói rằng ngay cả thú cưng trong nhà cũng dạy ông những bài học: lòng trung thành từ con chó, sự chăm chỉ từ con chim, và sự kín tiếng từ con cá.

Ông vẫn âm thầm đóng góp cho ngành tình báo cho đến trước khi qua đời, hiếm khi nhận lời phỏng vấn, và chỉ xuất hiện công khai trên truyền hình vào những năm cuối đời. Bạn bè kể rằng ông luôn đặt huân chương ở những góc khiêm tốn trong phòng làm việc thay vì phô trương. Khi tác giả Larry Berman muốn đặt tên cuốn sách viết về ông là "Điệp viên hoàn hảo", chính ông lại đề nghị đổi thành "Điệp viên may mắn" – như cách ông vẫn luôn tự nhận mình chỉ là người có phần số tốt hơn người, chứ không hẳn tài giỏi hơn ai.

Có lẽ, điều ông thực sự muốn để lại chỉ đơn giản là hình ảnh một nhà báo tận tâm, một người yêu nước đã hành động vì Tổ quốc theo cách của riêng mình.