PHẠM XUÂN ẨN: ĐIỆP VIÊN HOÀN HẢO VÀ CUỘC ĐẤU TRÍ ĐƠN ĐỘC GIỮA SÀI GÒN
Sài Gòn những năm 60, tại khách sạn Continental hay tiệm cơm Givral, người ta thường thấy một người đàn ông gầy gò, phong thái lịch lãm, tay dắt một chú chó becgie và miệng ngậm tẩu thuốc. Đó là Phạm Xuân Ẩn, phóng viên chính thức của tạp chí uy tín Time (Mỹ). Nhưng đằng sau vỏ bọc của một nhà báo tài hoa, một "người bạn" thân thiết của các tướng lĩnh cao cấp nhất từ Sài Gòn đến Washington, là một điệp viên chiến lược của cách mạng Việt Nam với bí danh Hai Trung. Những thông tin mà ông gửi về căn cứ đã góp phần làm thay đổi cục diện của cả một cuộc chiến tranh, biến ông thành một "điệp viên hoàn hảo" trong mắt cả bạn bè lẫn đối thủ.
Phạm Xuân Ẩn sinh năm 1927 tại Đồng Nai. Ông được Đảng cử sang Mỹ học ngành báo chí với mục đích thâm nhập vào giới truyền thông phương Tây, tạo ra một tấm hộ chiếu an toàn nhất để tiếp cận bộ máy chiến tranh của địch. Sau khi về nước, với kiến thức sâu rộng, sự nhạy bén và lối sống phóng khoáng, ông nhanh chóng trở thành một nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn trong giới báo chí và chính trị Sài Gòn.
Ông Mười Hương (Trần Quốc Hương), "kiến trúc sư" của ngành tình báo Việt Nam, từng nhận định: "Phạm Xuân Ẩn là một thiên tài. Ông ấy không cần ăn cắp tài liệu trong két sắt. Ông ấy bắt các tướng lĩnh Mỹ và Sài Gòn tự nguyện cung cấp thông tin cho mình qua những cuộc trò chuyện, những buổi tư vấn chiến lược."
Phóng viên: Thưa các nhân chứng lịch sử, làm thế nào mà Phạm Xuân Ẩn có thể giữ vững được vỏ bọc của mình suốt hơn 20 năm mà không một lần bị nghi ngờ, ngay cả khi cơ quan tình báo Mỹ (CIA) vốn nổi tiếng là vô cùng lọc lõi?
Nhân chứng: Cái hay của ông Ẩn là ông ấy sống thật với vỏ bọc của mình. Ông ấy không đóng kịch. Ông ấy thực sự là một nhà báo giỏi, một chuyên gia phân tích chính trị sắc sảo. Khi các tướng Mỹ gặp khó khăn trong chiến lược, họ tìm đến Ẩn để nghe lời khuyên. Họ tin cậy ông đến mức coi ông là một 'người thầy' về văn hóa và chính trị Việt Nam. Chính sự tin cậy tuyệt đối đó đã giúp ông tiếp cận được những tài liệu đóng dấu 'Tối mật' mà ngay cả những quan chức cấp cao của chính quyền Sài Gòn cũng chưa chắc được xem.
Nhiệm vụ của Phạm Xuân Ẩn không phải là phá hoại hay ám sát, mà là thu thập thông tin tình báo chiến lược. Những bản báo cáo của ông gửi về Trung ương Cục miền Nam và Bộ Chính trị thường dài hàng chục trang, phân tích chi tiết về các kế hoạch: Chiến tranh đặc biệt, Chiến tranh cục bộ, Việt Nam hóa chiến tranh và đặc biệt là các cuộc hành quân lớn như Lam Sơn 719.
Hệ thống giao liên của ông cũng là một kỳ tích. Những cuộn phim chụp ảnh tài liệu mật được giấu trong những chiếc bánh cam, hũ mắm, hoặc kẹp trong giỏ của các bà đi chợ, từ Sài Gòn xuyên qua mạng lưới dày đặc đồn bốt để về đến chiến khu Củ Chi.
Phóng viên: Sống giữa lòng kẻ thù, hàng ngày tiếp xúc với những kẻ đang trực tiếp điều hành việc đánh phá đồng bào mình, tâm thế của Phạm Xuân Ẩn lúc đó như thế nào?
Nhân chứng: Đó là một sự cô đơn khủng khiếp. Ông ấy phải chia đôi cuộc đời mình. Một nửa là người bạn thân của các tướng lãnh như Cao Văn Viên, Nguyễn Cao Kỳ hay các đặc vụ CIA; một nửa là người chiến sĩ trung thành tuyệt đối với cách mạng. Có những lúc ông Ẩn biết trước một cuộc càn quét vào chính căn cứ của đồng đội mình, nhưng ông không thể ngăn cản trực tiếp mà phải tìm cách báo tin để giảm thiểu thiệt hại. Sự đấu tranh nội tâm đó nặng nề hơn bất kỳ đòn tra tấn nào.
Trận đánh Mậu Thân 1968 là một phép thử lớn. Phạm Xuân Ẩn đã cung cấp sơ đồ chi tiết các mục tiêu trọng yếu tại Sài Gòn như Dinh Độc Lập, Tòa Đại sứ Mỹ, Bộ Tổng tham mưu. Những thông tin này chính xác đến mức khi quân giải phóng tấn công, phía Mỹ hoàn toàn ngỡ ngàng vì đối phương hiểu nội đô Sài Gòn như lòng bàn tay.
Sau ngày 30/4/1975, khi Sài Gòn giải phóng, thân phận thật của Phạm Xuân Ẩn mới dần được hé lộ. Nhiều người bạn phương Tây của ông đã vô cùng sốc. Thomas Polgar, cựu trùm CIA tại Sài Gòn, sau này đã phải thốt lên: "Đó là một điệp viên đáng sợ nhất, nhưng cũng là một con người đáng kính nhất mà tôi từng biết."
Nhưng điều khiến Phạm Xuân Ẩn trở nên khác biệt không chỉ là những chiến công. Đó là đạo đức và lòng nhân hậu. Ngay trong ngày cuối cùng của cuộc chiến, ông đã giúp đỡ bác sĩ Trần Kim Tuyến (trùm mật vụ thời Ngô Đình Diệm) di tản vì lý do nhân đạo, dù hai người ở hai đầu chiến tuyến. Ông coi đó là việc trả nghĩa cho một người bạn cũ, một hành động cho thấy bản lĩnh của một người Việt Nam văn hiến giữa cơn lốc của thời đại.
Phóng viên: Sau chiến tranh, Phạm Xuân Ẩn sống ra sao khi không còn vỏ bọc "nhà báo Time"?
Nhân chứng: Ông sống lặng lẽ, vẫn với con chó becgie và cái tẩu thuốc cũ. Ông từ chối viết hồi ký để bán cho các nhà xuất bản phương Tây với giá hàng triệu đô la, vì ông bảo: "Tình báo là nghề thầm lặng, sự thật nên để lịch sử tự khám phá". Ông sống khiêm nhường, luôn nhắc về những người giao liên đã hy sinh để bảo vệ mình hơn là nói về chiến công cá nhân. Ông được phong hàm Thiếu tướng và danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân, nhưng trong thâm tâm, ông vẫn thích được gọi là "nhà báo Phạm Xuân Ẩn".
Cuộc đời Phạm Xuân Ẩn là một bài học lớn về sự kiên định. Ông không bị mua chuộc bởi sự xa hoa của Sài Gòn, không bị lung lạc bởi sự hào nhoáng của Mỹ. Ông thâm nhập vào văn hóa phương Tây để hiểu kẻ thù, nhưng tâm hồn ông vẫn luôn thuộc về những làng quê Việt Nam, về lý tưởng độc lập dân tộc.
Câu chuyện về ông là một phần quan trọng của "bàn tay thép" tình báo Việt Nam, nơi trí tuệ đã chiến thắng hỏa lực, nơi sự chân thành đã đánh bại sự nghi kỵ. Phạm Xuân Ẩn không chỉ là một điệp viên hoàn hảo, ông là một con người hoàn hảo trong việc giữ trọn vẹn thiên tính người giữa một cuộc chiến tranh tàn khốc nhất thế kỷ XX.
