Phạm Xuân Ẩn – Hai cuộc đời, một lý tưởng

Thời kỳ lịch sử: 1945–1975 – từ kháng chiến chống thực dân Pháp đến kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Phần 1: Cậu thanh niên Biên Hòa bước vào con đường cách mạng

Phạm Xuân Ẩn sinh năm 1927 tại Biên Hòa, Đồng Nai, trong một gia đình viên chức.

Năm 1945, khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ông tham gia phong trào cách mạng.

Đó là thời điểm lịch sử mà rất nhiều thanh niên Việt Nam phải đứng trước một sự lựa chọn.

Hoặc tiếp tục cuộc sống riêng.

Hoặc bước vào cuộc đấu tranh mà chưa ai biết sẽ kéo dài bao lâu.

Phạm Xuân Ẩn đã chọn con đường thứ hai.

Theo những tư liệu được công bố, từ những năm đầu tham gia cách mạng, ông làm công tác tuyên truyền và dần được giao những nhiệm vụ quan trọng hơn. Đến năm 1952, ông ra Chiến khu Đ và được bác sĩ Phạm Ngọc Thạch trực tiếp giao nhiệm vụ làm tình báo. Năm 1953, ông được kết nạp vào Đảng.

Đây là bước ngoặt quan trọng.

Bởi từ đây, cuộc đời ông bắt đầu gắn với một công việc mà người thực hiện thường phải sống trong im lặng.

Người lính ngoài chiến trường có thể được nhìn thấy.

Người tình báo thì ngược lại.

Thành công lớn nhất của họ đôi khi chính là không để ai biết mình đang làm gì.

Phạm Xuân Ẩn sớm được đánh giá là người có trí nhớ tốt, khả năng phân tích, hiểu biết rộng và đặc biệt có tài giao tiếp.

Nhưng những phẩm chất ấy không chỉ giúp ông trở thành một nhà báo giỏi sau này.

Chúng còn giúp ông trở thành một người có thể đi sâu vào những tầng lớp mà một cán bộ cách mạng bình thường rất khó tiếp cận.

Và rồi tổ chức đưa ra một quyết định đặc biệt.

Muốn hiểu đối phương, ông phải hiểu nước Mỹ.

Muốn tiếp cận những người có quyền lực, ông phải có một nghề nghiệp đủ uy tín.

Nghề đó là báo chí.

Chú thích ảnh: Phạm Xuân Ẩn thời trẻ, giai đoạn đầu tham gia hoạt động cách mạng.
Nguồn ảnh: Tư liệu gia đình Phạm Xuân Ẩn và các cơ quan báo chí Việt Nam.

Phần 2: Sang Mỹ học báo chí – một nhiệm vụ đặc biệt

Năm 1957, Phạm Xuân Ẩn được tổ chức bố trí sang Mỹ học báo chí.

Đây không phải một chuyến du học đơn thuần.

Theo Báo Nhân Dân, người chỉ huy tình báo Mười Hương cho rằng muốn đấu tranh lâu dài với Mỹ thì phải hiểu nước Mỹ, hiểu văn hóa, kinh tế, quân sự và cách người Mỹ suy nghĩ. Vì vậy, Phạm Xuân Ẩn được đưa sang Mỹ học báo chí, đồng thời nghiên cứu nhiều lĩnh vực khác nhau.

Ông học tại Orange Coast College ở California.

Trong khoảng thời gian ở Mỹ, ông quan sát xã hội Mỹ từ bên trong.

Ông học cách người Mỹ làm báo.

Học cách họ thu thập thông tin.

Học cách họ phân tích một sự kiện.

Học cách báo chí Mỹ tiếp cận các quan chức, tướng lĩnh và những người có quyền lực.

Những kiến thức ấy sau này trở thành một phần quan trọng trong hoạt động tình báo của ông.

Nhưng có lẽ điều quý giá nhất ông mang về không phải một tấm bằng.

Mà là hiểu biết về nước Mỹ.

Năm 1959, Phạm Xuân Ẩn trở về Việt Nam.

Ông bắt đầu làm việc tại Việt Tấn xã, sau đó làm cho Reuters và cộng tác với các báo nước ngoài.

Một người từng là cán bộ tình báo cách mạng giờ đây xuất hiện trước xã hội Sài Gòn với tư cách một nhà báo.

Đó là một vỏ bọc rất tự nhiên.

Nhà báo được đi nhiều nơi.

Được gặp nhiều người.

Được đặt câu hỏi.

Được tiếp cận những nơi mà người bình thường không thể vào.

Và quan trọng nhất:

người ta không nghi ngờ một nhà báo khi ông ta muốn biết chuyện gì đang xảy ra.

Phạm Xuân Ẩn bắt đầu xây dựng cuộc đời thứ hai của mình.

Chú thích ảnh: Phạm Xuân Ẩn trong thời gian học báo chí tại Mỹ.
Nguồn ảnh: Tư liệu cá nhân Phạm Xuân Ẩn và các tài liệu báo chí được công bố.

Phần 3: Nhà báo Phạm Xuân Ẩn và cuộc đời thứ hai ở Sài Gòn

Trở về Sài Gòn năm 1959, Phạm Xuân Ẩn nhanh chóng hòa nhập với giới báo chí.

Ông làm việc cho Reuters, sau đó cộng tác với New York Herald Tribune và The Christian Science Monitor.

Đến giữa thập niên 1960, ông làm việc cho tạp chí Time và năm 1969 trở thành nhân viên chính thức của tạp chí này. TIME ghi nhận ông là người Việt Nam đầu tiên trở thành nhân viên chính thức của một hãng tin lớn của Mỹ đưa tin về chiến tranh Việt Nam.

Với tư cách nhà báo, ông đi khắp Sài Gòn.

Ông gặp tướng lĩnh.

Gặp quan chức.

Gặp các sĩ quan Mỹ.

Gặp nhân viên tình báo.

Gặp những người đang trực tiếp tham gia hoạch định chiến tranh.

Ông có thể ngồi trong một quán cà phê, nghe những người bạn Mỹ nói về tình hình chiến trường.

Có thể đến một cuộc họp báo.

Có thể tiếp cận một sĩ quan sau một trận đánh.

Có thể đặt câu hỏi với tư cách một phóng viên.

Và từ những mẩu thông tin tưởng như rời rạc ấy, ông ghép lại thành bức tranh chiến lược.

Đó là điểm đặc biệt của Phạm Xuân Ẩn.

Ông không chỉ thu thập tin tức.

Ông phân tích.

Theo Báo Chính phủ, ông từng mô tả nhiệm vụ của mình là thu thập “thông tin tình báo chiến lược”, đồng thời giải thích và phân tích những thông tin đó.

Đồng nghiệp phương Tây quý ông vì sự thông minh, hiểu biết và khả năng phân tích.

Họ xem ông là một nhà báo xuất sắc.

Họ tin tưởng ông.

Có những người trở thành bạn thân của ông.

Và chính điều đó làm nên một nghịch lý rất lớn:

Những người bạn thân của Phạm Xuân Ẩn không biết rằng người họ tin tưởng đang hoạt động cho phía bên kia.

Nhưng tình bạn của ông với họ không phải hoàn toàn giả tạo.

Sau chiến tranh, chính Phạm Xuân Ẩn khẳng định rằng tình bạn với những người Mỹ là chân thành.

Ông chiến đấu chống lại chính sách chiến tranh của họ, nhưng không coi tất cả những người Mỹ là kẻ thù.

Điều ấy khiến câu chuyện về ông trở nên phức tạp và rất con người.

5

Chú thích ảnh: Phạm Xuân Ẩn trong thời gian làm báo tại Sài Gòn; trong đó có ảnh ông cầm thẻ nhà báo năm 1965.
Nguồn ảnh: TIME/AP và tư liệu báo chí lịch sử.

Phần 4: Hai Trung và Cụm tình báo H63

Đằng sau nhà báo Phạm Xuân Ẩn là một thân phận khác:

Hai Trung.

Ông hoạt động trong Cụm tình báo H63, do Đại tá Nguyễn Văn Tàu, tức Tư Cang, phụ trách.

H63 hoạt động tại khu vực Sài Gòn – Gia Định và liên lạc với Phạm Xuân Ẩn thông qua những tuyến giao thông bí mật.

Theo lời kể của Tư Cang, Phạm Xuân Ẩn là một trong những điệp viên chủ lực của cụm.

Khoảng cách giữa căn cứ Củ Chi và Sài Gòn không quá xa, nhưng trong chiến tranh, vài chục kilomet có thể là một khoảng cách sinh tử.

Tài liệu phải được đưa vào thành phố.

Thông tin phải được chuyển ra.

Người giao liên phải vượt qua những trạm kiểm soát.

Chỉ cần một mắt xích bị bắt, cả đường dây có thể bị lộ.

Một trong những người liên lạc quan trọng của Phạm Xuân Ẩn là Nguyễn Thị Mỹ Nhung – Tám Thảo.

Bà hoạt động dưới vỏ bọc một phụ nữ tiểu tư sản buôn bán tơ lụa ở Sài Gòn.

Từ những tuyến giao liên như vậy, tài liệu Phạm Xuân Ẩn thu thập được được chuyển về căn cứ rồi tiếp tục đưa ra Trung ương.

Có những tài liệu cực kỳ quan trọng.

Kế hoạch hành quân.

Kế hoạch bình định.

Kế hoạch lập ấp chiến lược.

Thông tin về lực lượng Mỹ và quân đội Sài Gòn.

Những tài liệu liên quan đến các kế hoạch quân sự của tướng William Westmoreland.

Theo những con số được công bố, Phạm Xuân Ẩn đã chuyển về gần 500 tài liệu mật và tuyệt mật trong quá trình hoạt động.

Nhưng phía sau con số ấy là biết bao nguy hiểm.

Mỗi tài liệu ông lấy được đều phải được chuyển đi.

Mỗi lần gặp giao liên đều có nguy cơ bị theo dõi.

Mỗi lần bước vào một cơ quan quân sự đều có thể có người đặt câu hỏi:

Tại sao anh muốn biết điều này?

Và ông phải trả lời như một nhà báo.

Không được trả lời như một người tình báo.

Đó là nghệ thuật sống giữa hai thế giới.

5

Chú thích ảnh: Phạm Xuân Ẩn cùng các cán bộ Cụm tình báo H63; ông Tư Cang là người trực tiếp phụ trách cụm tình báo.
Nguồn ảnh: Báo Quân đội nhân dân, tư liệu H63.

Phần 5: Tết Mậu Thân 1968 – khi những thông tin từ một nhà báo trở thành tài sản chiến lược

Năm 1968, chiến tranh bước vào một trong những giai đoạn quyết liệt nhất.

Tết Mậu Thân.

Trong những ngày đầu của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy, Cụm H63 chịu tổn thất rất nặng.

Những người hoạt động tình báo phải đối mặt với một thực tế khốc liệt.

Nhiều cơ sở bị phá.

Nhiều cán bộ hy sinh.

Nhiều người bị bắt.

Nhưng Phạm Xuân Ẩn vẫn hoạt động.

Ông tiếp tục thu thập thông tin từ giới quân sự và chính quyền Sài Gòn.

Một trong những giá trị đặc biệt của ông nằm ở khả năng đọc và phân tích tình hình.

Ông không chỉ đưa tài liệu nguyên bản.

Ông còn đưa nhận định của mình về những gì đang diễn ra.

Đại tá Nguyễn Văn Tàu từng kể rằng trong những thời điểm khó khăn, những phân tích của Phạm Xuân Ẩn giúp chỉ huy H63 hiểu được tình hình phía bên kia và đánh giá lại diễn biến chiến trường.

Sau này, những tài liệu giải mật cho thấy ông đã chuyển về nhiều thông tin liên quan đến kế hoạch quân sự của Mỹ và chính quyền Sài Gòn.

Những tài liệu ấy không phải những câu chuyện trên báo.

Đó là những tài liệu mà phía đối phương không muốn lọt ra ngoài.

Và người lấy chúng lại chính là một nhà báo mà họ tin tưởng.

Đó là điều khiến cuộc đời Phạm Xuân Ẩn trở nên đặc biệt.

Ông không phải người cầm súng xông vào một căn cứ.

Ông ngồi trong phòng làm việc.

Ngồi giữa những người bạn.

Đọc tài liệu.

Đặt câu hỏi.

Ghi nhớ.

Phân tích.

Rồi tìm cách đưa những thông tin ấy về cho tổ chức.

Một cuộc chiến âm thầm nhưng không kém phần nguy hiểm.

Chú thích ảnh: Phạm Xuân Ẩn đang phỏng vấn tướng Ba Sao, Tư lệnh Vùng 3 chiến thuật, trong một cuộc hành quân năm 1968.
Nguồn ảnh: Nhà báo Nguyễn Hồng, ảnh được Báo Quân đội nhân dân lưu giữ và công bố.

Phần 6: Ngày 30 tháng 4 năm 1975 – người nhà báo ở lại

Những ngày cuối tháng 4/1975, Sài Gòn chìm trong hỗn loạn.

Các cơ quan Mỹ bắt đầu chuẩn bị sơ tán.

Những người bạn Mỹ của Phạm Xuân Ẩn cũng lần lượt rời thành phố.

Tòa soạn Time chuẩn bị đóng cửa.

Nhưng Phạm Xuân Ẩn ở lại.

Đó là một lựa chọn có ý nghĩa đặc biệt.

Trong những giờ phút cuối cùng, những người bạn Mỹ của ông đã có cơ hội rời Việt Nam.

Còn ông thì không.

Và cũng không muốn rời đi.

Báo Chính phủ dẫn lại bản tin nội bộ của Time tháng 5/1975: sau khi các phóng viên Mỹ sơ tán, Phạm Xuân Ẩn gửi thông báo qua máy telex rằng văn phòng Time tại Sài Gòn lúc đó do ông điều hành.

Một bức ảnh năm 1974 cho thấy Phạm Xuân Ẩn tại Sài Gòn.

Ông vẫn mang dáng vẻ của một nhà báo.

Không ai nhìn vào bức ảnh ấy mà có thể biết rằng người đàn ông này đã hoạt động cho cách mạng suốt nhiều năm.

Rồi ngày 30/4/1975 đến.

Chiến tranh kết thúc.

Sài Gòn được giải phóng.

Và người từng sống hơn hai mươi năm dưới một thân phận khác cuối cùng không cần phải che giấu mình nữa.

Nhưng ngay cả lúc ấy, câu chuyện vẫn chưa kết thúc.

Những người bạn Mỹ của ông sau này mới biết người bạn nhà báo mà họ từng tin tưởng lại là một nhà tình báo của cách mạng.

Điều đáng ngạc nhiên là nhiều người trong số họ vẫn giữ tình cảm và sự kính trọng đối với ông.

Bởi trong mối quan hệ giữa họ và Phạm Xuân Ẩn, có một điều không giả:

tình bạn.

Ông có thể là một người lính tình báo.

Nhưng ông vẫn có thể quý trọng những con người ở phía bên kia.

Có thể phân biệt giữa một cuộc chiến và những con người bị cuốn vào cuộc chiến ấy.

Đó là một phẩm chất rất đặc biệt.

Chú thích ảnh: Phạm Xuân Ẩn tại Sài Gòn năm 1974 và hình ảnh ông trong những ngày cuối của chiến tranh.
Nguồn ảnh: AFP và tư liệu báo chí quốc tế.

Phần 7: Sau chiến tranh – khi “nhà báo” trở về với tên thật

Sau ngày đất nước thống nhất, Phạm Xuân Ẩn được công khai thân phận.

Năm 1976, ông được phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sau này ông được phong quân hàm Thiếu tướng.

Nhưng cuộc sống sau chiến tranh của ông không phải chỉ toàn những vinh quang.

Một người đã sống quá lâu trong vỏ bọc phải học cách sống lại với con người thật của mình.

Ông từng nói về những người bạn Mỹ.

Những người đã từng ngồi cùng ông trong các quán cà phê.

Những người từng gọi ông là bạn.

Họ đã biết sự thật.

Nhưng nhiều người vẫn tìm cách liên lạc với ông.

Điều đó cho thấy Phạm Xuân Ẩn đã để lại một ấn tượng rất khác trong lòng những người từng quen biết.

Ông không xem họ là kẻ thù cá nhân.

Và họ cũng không xem ông là một con người đáng ghét chỉ vì ông từng hoạt động cho phía bên kia.

Sau chiến tranh, ông dành nhiều thời gian chia sẻ về nghề báo, tình báo và những năm tháng chiến tranh.

Ông vẫn giữ sự giản dị.

Vẫn yêu chó, yêu chim.

Vẫn thích trò chuyện với bạn bè.

Một con người từng sống trong bí mật gần như cả đời cuối cùng có thể sống bình thường.

Không còn cần những bí danh.

Không còn cần những câu trả lời vòng vo.

Không còn cần phải giấu mình trong những quán cà phê Sài Gòn.

Năm 2006, Phạm Xuân Ẩn qua đời tại Bệnh viện Quân y 175, hưởng thọ 79 tuổi.

Ông ra đi khi chiến tranh đã kết thúc hơn ba mươi năm.

Nhưng câu chuyện về ông thì vẫn còn.

Bởi có lẽ hiếm có người nào có thể sống cùng lúc hai cuộc đời trong thời gian dài đến như vậy.

5

Chú thích ảnh: Phạm Xuân Ẩn sau ngày đất nước thống nhất; trong đó có tư liệu ông gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp và hình ảnh những năm cuối đời.
Nguồn ảnh: Tư liệu báo chí Việt Nam, Tuổi Trẻ và VnExpress.

Lời kết: Hai cuộc đời, một lý tưởng

Phạm Xuân Ẩn từng có một cuộc đời mà nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, người ta có thể nghĩ ông là một nhà báo Sài Gòn thành đạt.

Ông biết tiếng Anh.

Ông từng học ở Mỹ.

Ông có quan hệ rộng.

Ông chơi thân với những phóng viên Mỹ.

Ông được các tướng lĩnh và quan chức tin tưởng.

Ông có mặt ở những nơi mà nhiều nhà báo khác không thể tiếp cận.

Nhưng phía sau người nhà báo ấy là Hai Trung.

Một cán bộ tình báo của cách mạng.

Một người đã dành hơn hai mươi năm để thu thập và chuyển về những thông tin chiến lược.

Một người mà đồng đội đánh giá là điệp viên chủ lực của Cụm H63.

Điều khiến câu chuyện về ông đặc biệt không chỉ là sự thông minh.

Mà là sự kiên nhẫn.

Ông phải sống với bí mật ấy qua từng ngày.

Phải chấp nhận rằng người bạn thân nhất có thể không bao giờ biết mình thực sự là ai.

Phải giữ im lặng ngay cả khi người khác hiểu lầm.

Phải bước vào những căn phòng của đối phương mà không được để lộ mình đang quan sát.

Và khi chiến tranh kết thúc, ông mới có thể trở lại với tên thật của mình.

Phạm Xuân Ẩn đã không chiến đấu bằng những trận đánh trực diện.

Ông chiến đấu bằng thông tin.

Bằng khả năng phân tích.

Bằng sự bình tĩnh.

Bằng lòng tin mà ông tạo dựng trong lòng đối phương.

Và bằng sự trung thành với nhiệm vụ.

Có những người đã nằm lại trên chiến trường để đất nước có ngày hòa bình.

Có những người trở về nhưng mang theo những ký ức không thể nói hết.

Phạm Xuân Ẩn thuộc về nhóm thứ hai.

Ông may mắn được sống đến ngày nhìn thấy đất nước thống nhất.

Nhưng ông cũng mang trong mình những năm tháng mà không một cuốn sách nào có thể kể hết.

Vì thế, khi nhắc đến Phạm Xuân Ẩn, chúng ta không chỉ nên nhớ đến một “điệp viên hoàn hảo”.

Hãy nhớ đến một người Việt Nam đã dành tuổi trẻ và trí tuệ của mình cho độc lập, thống nhất.

Một người hiểu rằng chiến tranh rồi sẽ kết thúc.

Và điều còn lại sau chiến tranh không phải là lòng thù hận, mà là hòa bình.

Báo Chính phủ từng gọi ông là “biểu tượng của hòa bình và hòa hợp”. Có lẽ đó cũng là một cách đẹp để khép lại câu chuyện về người đàn ông đã sống hai cuộc đời nhưng chỉ có một lý tưởng.

5

Chú thích ảnh: Nhà tưởng niệm Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Xuân Ẩn.
Nguồn ảnh: VnExpress, tư liệu về Nhà tưởng niệm Phạm Xuân Ẩn.