Phạm Xuân Ẩn - Người làm báo giữa hai chiến tuyến

Chiến tranh đã đi qua, nhưng có những con người vẫn còn ở lại trong ký ức của lịch sử như những câu chuyện không dễ kể hết bằng vài dòng tiểu sử. Phạm Xuân Ẩn là một con người như thế. Ông được biết đến như một nhà tình báo chiến lược xuất sắc, nhưng phía sau những bản báo cáo bí mật là một cuộc đời đặc biệt của một người làm báo – người đã sống giữa những biến động dữ dội của chiến tranh bằng trí tuệ, bản lĩnh và một đạo đức nghề nghiệp đáng kính.

Phạm Xuân Ẩn sinh năm 1927, mất năm 2006. Con đường đến với nghề báo của ông bắt đầu từ những năm tháng học tập tại Hoa Kỳ. Từ năm 1957 đến 1959, tại Orange Coast College, ông học báo chí, đồng thời nghiên cứu lịch sử, khoa học chính trị, kinh tế học, triết học và khoa học xã hội. Những tri thức ấy không chỉ giúp ông trở thành một nhà báo có nghề mà còn hình thành ở ông khả năng nhìn nhận các vấn đề chính trị - xã hội từ nhiều chiều.

Tại trường, ông tham gia Ban Biên tập tờ báo sinh viên The Barnacle. Những bài viết, những cuộc tranh luận và những giờ miệt mài nghiên cứu tin tức đã giúp người thanh niên Việt Nam ấy từng bước hiểu được cách vận hành của báo chí phương Tây. Sau khi tốt nghiệp, ông thực tập tại Sacramento Bee và Liên Hiệp Quốc. Những trải nghiệm đó càng giúp ông hiểu sâu hơn về nghề báo và thế giới mà ông đang sống.

Nhưng khi trở về Việt Nam, phía sau người phóng viên Phạm Xuân Ẩn còn có một nhiệm vụ đặc biệt.

Ông bắt đầu làm việc tại Việt Tấn Xã, rồi trở thành phóng viên của Reuters từ năm 1960 đến 1964. Từ năm 1965 đến 1975, ông là phóng viên thường trú của tạp chí Time tại Sài Gòn. Trong môi trường báo chí quốc tế giữa lòng chiến tranh, ông có điều kiện tiếp xúc với nhiều sĩ quan, quan chức, nhân viên tình báo và những nhân vật có vị trí quan trọng trong chính quyền Sài Gòn.

Những mối quan hệ ấy giúp ông có được nguồn thông tin quý giá phục vụ nhiệm vụ tình báo.

Nhưng điều đáng nói là Phạm Xuân Ẩn không xem nghề báo đơn thuần là một chiếc áo khoác để che giấu thân phận.

Ông thực sự làm báo.

Ông đọc, quan sát, phân tích và viết. Ông tìm hiểu những gì đang diễn ra phía sau các sự kiện tưởng như đã quá rõ ràng. Ông trò chuyện với các nhà báo nước ngoài, giúp họ hiểu thêm về đất nước, con người và những diễn biến phức tạp của chiến tranh Việt Nam.

Trong mắt nhiều đồng nghiệp phương Tây, Phạm Xuân Ẩn là một người am hiểu Việt Nam đặc biệt sâu sắc. Những nhà báo như David Halberstam, Neil Sheehan hay Stanley Karnow từng tìm đến ông để trao đổi, để kiểm chứng thông tin và để hiểu thêm về một cuộc chiến mà họ đang đưa tin.

Ông có thể không phải là người xuất hiện nhiều trên mặt báo, nhưng tư duy của ông hiện diện trong không ít câu chuyện được viết về Việt Nam.

Đằng sau một bản tin có thể là một cuộc trò chuyện.

Đằng sau một nhận định có thể là hàng giờ quan sát và phân tích.

Và đằng sau những điều ông nói ra là sự am hiểu sâu sắc về đất nước mà ông sinh ra, cũng như nền văn hóa mà ông từng có nhiều năm sống và học tập.

Điều đặc biệt ở Phạm Xuân Ẩn còn nằm ở cách ông đối xử với thông tin.

Trong chiến tranh, thông tin có thể là một thứ quyền lực. Một cái tên được tiết lộ, một câu chuyện được công bố, một bí mật bị phơi bày đôi khi có thể ảnh hưởng đến số phận của cả một con người và gia đình họ.

Bởi vậy, khi hợp tác với giáo sư Larry Berman trong quá trình xây dựng cuốn Điệp viên hoàn hảo, ông vẫn giữ quyền quyết định đối với những câu chuyện nhạy cảm mà mình kể lại. Có những điều ông biết, từng trải qua và hoàn toàn có thể kể, nhưng ông yêu cầu không công bố vì không muốn những người liên quan hoặc gia đình họ bị tổn thương.

Đó là một sự im lặng rất khác.

Không phải sự im lặng của người không có gì để nói, mà là sự im lặng của người biết quá nhiều nhưng hiểu rằng không phải điều gì mình biết cũng nên nói ra.

Có lẽ chính ở điểm ấy, người ta nhìn thấy rõ hơn phẩm chất của một nhà báo trong con người Phạm Xuân Ẩn. Đối với ông, thông tin không chỉ là những dòng chữ. Phía sau thông tin luôn là những số phận, những con người và những hậu quả mà người làm báo phải có trách nhiệm cân nhắc.

Chiến tranh cũng đặt ông vào một nghịch cảnh đặc biệt.

Một bên là những người bạn Mỹ, những đồng nghiệp phương Tây mà ông gắn bó bằng nghề nghiệp và tình cảm. Một bên là Tổ quốc, là nhiệm vụ mà ông đã lựa chọn và kiên định thực hiện trong nhiều năm.

Ông sống giữa hai thế giới.

Ông hiểu người Mỹ, nói chuyện với họ, làm việc với họ và trở thành bạn của không ít nhà báo Mỹ. Nhưng ông cũng hiểu sâu sắc đất nước mình, hiểu cuộc chiến mà dân tộc Việt Nam đang trải qua và âm thầm thực hiện nhiệm vụ của mình.

Đó là một cuộc sống mà mỗi ngày đều đòi hỏi sự tỉnh táo.

Một câu nói có thể phải cân nhắc.

Một mối quan hệ có thể vừa là tình bạn, vừa liên quan đến nhiệm vụ.

Một bài báo có thể mang thông tin đến với hàng triệu độc giả, nhưng phía sau nó lại là những tầng ý nghĩa mà chỉ người trong cuộc mới hiểu hết.

Và trong suốt những năm tháng ấy, Phạm Xuân Ẩn vẫn giữ được sự điềm tĩnh của một người làm báo.

Ông không khai thác chiến tranh để tạo ra những câu chuyện giật gân. Ông không nhìn con người chỉ bằng những nhãn hiệu của phe phái. Những phân tích của ông thường hướng đến việc giúp người đọc hiểu được bản chất phức tạp của tình hình Việt Nam, những bất ổn trong nội bộ chính quyền Sài Gòn và những khó khăn ngày càng lớn của chiến lược quân sự Mỹ.

Với ông, hiểu biết quan trọng hơn định kiến.

Và sự thật có giá trị hơn những cảm xúc nhất thời.

Ngày chiến tranh kết thúc, bí mật về cuộc đời tình báo của Phạm Xuân Ẩn dần được biết đến. Người ta nhìn ông dưới một ánh sáng khác: một nhà tình báo xuất sắc, một vị tướng của ngành tình báo cách mạng.

Nhưng với những người từng làm việc cùng ông trong những năm tháng chiến tranh, ông vẫn còn là người đồng nghiệp cũ, người bạn, người đã từng ngồi bên họ trong những quán cà phê Sài Gòn, từng cùng họ tranh luận về một bản tin, một trận đánh hay một diễn biến chính trị.

Điều đáng kính là ngay cả khi biết sự thật, nhiều nhà báo phương Tây vẫn dành cho ông sự tôn trọng.

Bởi họ nhận ra rằng người mà họ từng tin tưởng trong nghề báo không phải chỉ là một người đang đóng vai nhà báo.

Ông đã sống bằng nghề báo.

Ông học nghề một cách nghiêm túc, làm nghề bằng năng lực thực sự và giữ lại cho mình một nguyên tắc rất khó khăn: biết điều gì cần nói và biết điều gì cần im lặng.

Phạm Xuân Ẩn đã bước vào nghề báo từ một nhiệm vụ đặc biệt. Nhưng qua năm tháng, nghề báo không còn đơn thuần là một vỏ bọc. Nó trở thành một phần thật sự trong con người ông – một cách để quan sát cuộc đời, để hiểu con người và để nhìn thấy chiến tranh không chỉ qua những trận đánh mà còn qua số phận của những người ở hai phía.

Có lẽ vì thế, khi nhắc đến Phạm Xuân Ẩn, người ta không chỉ nhớ đến những báo cáo tình báo chiến lược đã góp phần vào thắng lợi của cách mạng.

Người ta còn nhớ đến một người đàn ông ngồi lặng lẽ giữa Sài Gòn những năm chiến tranh, trước mặt là những trang báo, bên cạnh là những người bạn đến từ một đất nước đang ở phía bên kia chiến tuyến.

Ông nghe họ nói.

Ông quan sát.

Ông phân tích.

Và ông lặng lẽ làm phần việc của mình.

Chiến tranh đã khép lại từ lâu. Những tòa soạn, những bản tin và những cuộc trò chuyện năm nào đã trở thành ký ức. Nhưng câu chuyện về Phạm Xuân Ẩn vẫn còn đó như một lát cắt đặc biệt của một thời hoa lửa – nơi một người có thể phải sống giữa những vai trò tưởng như đối nghịch, nhưng vẫn giữ được trí tuệ, bản lĩnh và sự nhân văn của mình.

Ông đã từng là một điệp viên giữa những nhà báo. Nhưng ông cũng thực sự là một nhà báo giữa những năm tháng chiến tranh. Và có lẽ, chính điều đó làm nên sự đặc biệt của Phạm Xuân Ẩn trong lịch sử Việt Nam.