Phạm Xuân Ẩn - Người lặng lẽ giữa tâm bão

Phạm Xuân Ẩn - Người lặng lẽ giữa tâm bão

Sài Gòn những năm 1960 không có gì gọi là yên ả. Tiếng máy bay gầm rú, tiếng bom nổ vọng từ chiến trường, và những cuộc họp báo bất tận bên tách cà phê ở khách sạn Continental. Giữa nhịp sống náo loạn ấy, người ta quen mặt một phóng viên cao gầy, luôn mỉm cười hiền lành, đến từ tạp chí Time. Đó là Phạm Xuân Ẩn, họa sĩ và phóng viên, người mà giới báo chí quốc tế kính nể như một trí thức miền Nam tiêu biểu.

Ít ai biết rằng trong suốt hơn hai mươi năm, Phạm Xuân Ẩn chưa từng ngừng nghỉ khi thực hiện một nhiệm vụ khác. Sinh năm 1927 tại Biên Hòa, ông tham gia cách mạng từ rất sớm. Năm 1952, sau nhiều năm hoạt động phong trào, ông nhận nhiệm vụ đặc biệt từ bác sĩ Phạm Ngọc Thạch: trở thành nhà tình báo chiến lược. Để có vỏ bọc hoàn hảo, ông được cử sang Mỹ học báo chí tại California từ 1957 đến 1959, rồi trở về làm việc cho Reuters, New York Herald Tribune, rồi Time - nơi ông trở thành người Việt Nam duy nhất vào biên chế với mức lương rất cao thời đó.

Mỗi sáng, Phạm Xuân Ẩn ngồi cà phê, nghe đồng nghiệp kể chuyện về chiến trường, về quân đội, về những chuyển biến chính trị. Người ta kể rằng ông sáng tạo ra nhiều tin tức lớn, có mặt trong những buổi giao ban quân sự, tháp tùng các sĩ quan Mỹ trên trực thăng, cùng họ xem những bản đồ chiến sự mới nhất. Nhưng ít ai để ý rằng sau những cuộc trò chuyện thân mật, ông cẩn thận ghi nhớ từng chi tiết để gửi về hậu phương. Những tài liệu về chiến lược “chiến tranh đặc biệt” - như kế hoạch Staley-Taylor, tài liệu hướng dẫn chống nổi dậy - đều được ông chuyển tận tay cho cách mạng.

Có những lần cận kề sinh tử. Một lần, ông và người chỉ huy liên lạc Tư Cang được giao chuyển một bức thư quan trọng của Trung ương Đảng bạn cho một điệp viên đang nằm trong chính quyền Sài Gòn. Đó là nhiệm vụ nguy hiểm nhất: chỉ cần người kia phản bội, cả ông lẫn Tư Cang sẽ chết ngay tại chỗ. Khi trao lá thư ở một bữa tiệc, Phạm Xuân Ẩn kể lại mình hồi hộp đến mức đầu gối run lên - lần đầu tiên trong đời làm tình báo. Nhưng ông vẫn giữ được bình tĩnh, nói nhẹ nhàng: "Thưa ông, có cái thơ bên nhà." Người kia nhận thư, và may mắn đã không phản bội. Về sau, nhiều người thán phục ông vì đã vượt qua được giây phút run rẩy ấy.

Sau giải phóng, danh tính thật của ông mới được công bố. Nhiều bạn bè quốc tế - những người Mỹ từng cùng ông làm báo - vô cùng bất ngờ. Nhà sử học Larry Berman, người viết cuốn "Điệp viên hoàn hảo" về ông, từng nhận xét: "Mỗi ngày, ông ấy đều mạo hiểm một cách phi thường mà chưa bao giờ bị bắt. Ông ấy mỗi ngày sống giữa kẻ thù mà không biết hôm đó có phải là ngày cuối cùng của mình hay không." Phạm Xuân Ẩn đã giữ gìn thân phận của mình cho đến những ngày cuối cùng, không hề bị lộ.

Phạm Xuân Ẩn qua đời năm 2006, hưởng thọ 79 tuổi. Khi ấy, ông là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhưng có lẽ di sản lớn hơn cả của ông không nằm ở những danh hiệu. Đó là cách ông sống giữa tâm bão với một lòng trung thành tuyệt đối, một trí tuệ sắc sảo, và trên hết - biết giữ trọn nhân cách của mình với cả hai phía. Như ông từng nói với một nhà báo Mỹ để trả lời câu hỏi về những mất mát: "Tôi đã tự hỏi câu đó hàng ngàn lần. Nhưng không, không hối tiếc. Hòa bình mà chúng tôi giành được có thể phải trả giá bằng khốn khổ, nhưng chiến tranh đã giết chết bao nhiêu sinh linh rồi. Dù tôi yêu nước Mỹ đến đâu, Mỹ không có quyền gì ở đây."

Tên của ông hôm nay vẫn được nhắc đến với sự kính trọng. Nhưng điều đọng lại sâu sắc nhất có lẽ là bài học về sự kiên trì thầm lặng: có những chiến công không ồn ào, không tên tuổi, chỉ âm thầm cống hiến suốt cả một đời người. Và có những người, dù đứng giữa chiến tranh, vẫn chọn cách sống vì hòa bình bằng cả trái tim và trí óc của mình.