PHAN ANH – TỪ CHIẾC ÁO LUẬT SƯ ĐẾN NHỮNG NĂM THÁNG HOA LỬA CỦA DÂN TỘC

Phan Anh sinh năm 1912. Từ nhỏ, ông được cha là cụ đồ Phan Điện dạy chữ Hán, tiếng Việt và văn hóa phương Đông; sau đó ông được tiếp cận với tiếng Pháp và nền giáo dục phương Tây. Năm 1937, ông tốt nghiệp Cử nhân Luật tại Trường Đại học Đông Dương.

Nhưng Phan Anh không lựa chọn con đường luật sư chỉ để có một cuộc sống yên ổn.

Năm 1940, sau khi trở về nước, ông hành nghề luật sư tại Tòa Thượng thẩm Hà Nội và từng tham gia bào chữa cho những người hoạt động cách mạng. Cũng trong thời gian này, ông cùng Vũ Đình Hòe và Vũ Văn Hiền xây dựng Thanh Nghị, một diễn đàn trí thức có ảnh hưởng trong đời sống xã hội Việt Nam đầu những năm 1940.

Đó là một thế hệ trí thức đứng giữa một đất nước đang chuyển mình dữ dội.

Họ đọc sách, tranh luận về tương lai dân tộc, suy nghĩ về độc lập, dân chủ và trách nhiệm của người trí thức.

Và rồi lịch sử không cho họ nhiều thời gian để chỉ suy nghĩ.

Năm 1945 – bước ngoặt không thể quay lại

Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương.

Bối cảnh chính trị thay đổi gần như chỉ sau một đêm.

Vua Bảo Đại triệu tập một số trí thức để tham khảo ý kiến về tình hình đất nước. Phan Anh cùng một số nhân vật thuộc nhóm Thanh Nghị được mời vào Huế. Không lâu sau, ông được mời giữ chức Bộ trưởng Bộ Thanh niên trong Chính phủ Trần Trọng Kim.

Đây là một chương rất đặc biệt trong cuộc đời ông.

Bởi chỉ vài tháng sau, chế độ cũ sụp đổ, Cách mạng tháng Tám thành công và một chính quyền mới ra đời.

Nhưng điều đáng chú ý là trong thời gian làm Bộ trưởng Thanh niên, Phan Anh đã chú trọng việc tập hợp và tổ chức lực lượng thanh niên.

Bộ Thanh niên thành lập Trường Thanh niên Tiền tuyến tại Huế. Phan Anh lựa chọn Giáo sư Tạ Quang Bửu làm Thứ trưởng và giao Phan Tử Lăng phụ trách trường. Một lực lượng thanh niên được tổ chức, huấn luyện trong bối cảnh đất nước đang tiến tới những ngày tháng quyết định.

Lịch sử đôi khi có những nghịch lý rất khó tin.

Những thanh niên được tập hợp trong một bộ máy của Chính phủ Trần Trọng Kim sau đó lại xuất hiện trong dòng chảy của Cách mạng tháng Tám.

Những con người từng đứng ở những vị trí khác nhau của thời cuộc có thể gặp nhau ở một điểm chung: khát vọng về một nước Việt Nam độc lập.

Khi người trí thức đứng trước lựa chọn của thời đại

Tháng Tám năm 1945.

Không khí cách mạng lan nhanh.

Chính quyền cũ từng bước tan rã.

Theo những tư liệu được ghi lại, Phan Anh đã tham gia vận động các nhân sĩ, trí thức và cả những người trong chính quyền đương thời hướng tới việc ủng hộ chuyển biến chính trị đang diễn ra.

Đây chính là một trong những thời điểm quan trọng nhất của cuộc đời ông.

Bởi từ đây, Phan Anh không còn chỉ là một luật sư hay một trí thức hoạt động xã hội.

Ông trở thành một nhân vật trực tiếp bước vào trung tâm của những biến động lịch sử.

Sau Cách mạng tháng Tám, ông tham gia chính quyền mới.

Tư liệu biên niên sử cho thấy Phan Anh từng đảm nhiệm chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng trong giai đoạn đầu của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; sau đó, từ năm 1947, ông được giao chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế.

Đó là một sự thay đổi lớn.

Từ chiếc bàn luật sư đến những cuộc họp của chính phủ.

Từ những trang viết của một tạp chí trí thức đến những quyết định liên quan trực tiếp tới vận mệnh của một quốc gia vừa giành được độc lập.

Chín năm giữa chiến tranh

Ngày 19 tháng 12 năm 1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ.

Đất nước bước vào một cuộc chiến kéo dài.

Phan Anh không rời khỏi cuộc kháng chiến.

Năm 1947, ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế. Đến năm 1949, ông tham gia Hội đồng Quốc phòng Tối cao, cơ quan có nhiệm vụ tham mưu và giúp Chính phủ xử lý những vấn đề quan trọng liên quan tới quốc phòng trong thời chiến.

Một luật sư, một trí thức, nay phải đứng trước những bài toán của một nền kinh tế thời chiến.

Đó không phải là những bài toán nằm trên giảng đường.

Đó là chuyện lương thực, sản xuất, tài chính, hàng hóa, hậu cần và sức chịu đựng của một đất nước đang chiến đấu.

Năm 1951, Bộ Kinh tế được tổ chức lại, Phan Anh được giao làm Bộ trưởng Bộ Công Thương.

Ông tiếp tục làm việc trong điều kiện chiến tranh ngày càng khốc liệt.

Và rồi một trận đánh làm rung chuyển cả cục diện Đông Dương đã kết thúc.

Điện Biên Phủ thất thủ.

Trên chiến trường, Pháp chịu thất bại quyết định.

Nhưng cuộc chiến chưa thể kết thúc chỉ bằng một chiến thắng quân sự.

Phía trước còn một bàn đàm phán.

Genève – từ chiến hào đến bàn hội nghị

Tháng 7 năm 1954, Phan Anh tham gia Phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Genève, do Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Văn Đồng làm Trưởng đoàn.

Hình ảnh Phan Anh tại Genève mang một ý nghĩa đặc biệt.

Chỉ vài tháng trước đó, đất nước còn chìm trong khói lửa Điện Biên Phủ.

Giờ đây, những con người từng trải qua chín năm chiến tranh bước vào một căn phòng ngoại giao, nơi tương lai của Đông Dương được đặt lên bàn thương lượng.

Đó là một mặt trận khác.

Không có tiếng pháo.

Không có chiến hào.

Nhưng mỗi câu chữ, mỗi điều khoản đều có thể để lại hậu quả cho hàng triệu con người.

Phan Anh, với nền tảng luật học và kinh nghiệm chính trị, tham gia vào quá trình ngoại giao ấy trong vai trò của một thành viên phái đoàn Việt Nam.

Ngày 21 tháng 7 năm 1954, Hiệp định Genève được ký kết, đánh dấu việc lập lại hòa bình ở Đông Dương.

Một chặng đường chiến tranh kết thúc.

Nhưng cuộc đời của Phan Anh chưa dừng lại.

Người trí thức tiếp tục đi qua những năm tháng chiến tranh

Sau năm 1954, Phan Anh tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong Chính phủ.

Ông làm Bộ trưởng Bộ Công Thương, rồi Bộ trưởng Bộ Thương nghiệp và từ năm 1958 giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại thương, tiếp tục công tác cho đến năm 1976.

Trong những năm đất nước tiếp tục trải qua chiến tranh và chia cắt, ông hoạt động chủ yếu trên mặt trận kinh tế, ngoại thương, pháp luật và đối ngoại.

Nếu những người lính ngoài chiến trường đối diện với bom đạn, thì những người làm công tác kinh tế phải tìm cách duy trì sức sống của một đất nước trong chiến tranh.

Đó cũng là một dạng của “mặt trận”.

Một mặt trận không có tiếng súng nhưng không kém phần khắc nghiệt.

Một cuộc đời không chỉ được đo bằng chức vụ

Sau ngày đất nước thống nhất, Phan Anh tiếp tục hoạt động trong đời sống chính trị và xã hội.

Ông là đại biểu Quốc hội từ khóa II đến khóa VIII. Năm 1981, ông được bầu làm Phó Chủ tịch Quốc hội khóa VII. Ông cũng tiếp tục tham gia hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Hội Luật gia Việt Nam.

Năm 1955, ông là một trong những người sáng lập Hội Luật gia Việt Nam và được bầu làm Chủ tịch Hội.

Một điều đáng nhớ về Phan Anh là dù đi qua rất nhiều vị trí, ông vẫn được nhắc đến trước hết như một luật sư và trí thức.

Ông không phải người sinh ra từ chiến trường.

Ông bước vào những năm tháng hoa lửa từ một con đường khác: con đường của tri thức.

Nhưng khi lịch sử gọi tên, ông đã bước ra khỏi giảng đường, khỏi văn phòng luật sư, khỏi những trang báo để nhận lấy trách nhiệm của một công dân trước vận mệnh đất nước.

Khép lại một đời người

Phan Anh qua đời năm 1990 tại Hà Nội, hưởng thọ 78 tuổi.

Nhìn lại cuộc đời ông, có thể thấy một hành trình đặc biệt của tầng lớp trí thức Việt Nam trong thế kỷ XX.

Ông từng là luật sư.

Từng làm báo.

Từng là Bộ trưởng Thanh niên trong một chính phủ tồn tại giữa thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng Đông Dương.

Rồi ông bước sang một chính quyền mới, đảm nhiệm các trọng trách từ Quốc phòng đến Kinh tế.

Ông đi qua chín năm kháng chiến chống Pháp.

Có mặt tại Genève năm 1954.

Sau đó tiếp tục làm việc trong những năm đất nước bị chia cắt và chiến tranh tiếp diễn.

Một đời người, đi qua gần như toàn bộ những bước ngoặt lớn của Việt Nam hiện đại.

Có lẽ điều khiến câu chuyện Phan Anh đáng nhớ không chỉ nằm ở những chức vụ ông từng đảm nhiệm.

Mà ở chỗ ông cho thấy một sự thật của lịch sử:

Trong những năm tháng đất nước đứng trước những lựa chọn sinh tử, lịch sử không chỉ được viết bởi những người cầm súng.

Lịch sử còn được viết bởi những người cầm bút, những luật sư, nhà giáo, kỹ sư, bác sĩ, nhà kinh tế và những trí thức đã phải lựa chọn con đường của mình giữa một thời đại đầy biến động.

Phan Anh là một trong số đó.

Và cuộc đời ông là một câu chuyện về một người trí thức đã đi qua những năm tháng hoa lửa của dân tộc bằng tri thức, trách nhiệm và những lựa chọn lịch sử của chính mình.