Phan Bội Châu là chí sĩ yêu nước kiệt xuất đầu thế kỷ XX, người đã khởi xướng phong trào Đông Du và cống hiến trọn đời cho khát vọng độc lập, tự cường của dân tộc Việt Nam.

Vào một đêm đầu xuân năm 1905, tại vùng sông nước Hải Phòng, tiếng sóng biển vỗ rì rào vào mạn chiếc tàu thủy hơi nước chuẩn bị rời cảng sang Hồng Kông, mở đầu cho hành trình bôn ba sang Nhật Bản. Trên khoang tàu chật hẹp, Phan Bội Châu—người chí sĩ xứ Nghệ với đôi mắt sáng quắc và chòm râu đen dài—đứng tựa mạn thuyền, lặng lẽ nhìn về dải đất quê hương đang mờ dần trong sương đêm.

Trước chuyến đi lịch sử ấy, Phan Bội Châu đã trải qua những năm tháng trăn trở khôn nguôi trước cảnh nước mất nhà tan. Sinh ra tại Nam Đàn, Nghệ An, ông từng đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương, nhưng thay vì bước vào con đường quan lộ êm ấm, ông lại chọn dấn thân vào bão tố cách mạng. Năm 1904, ông cùng các đồng đạo thành lập Hội Duy Tân với mục tiêu đánh đuổi thực dân Pháp, khôi phục độc lập cho Việt Nam.

Tuy nhiên, vũ khí thiếu thốn, lực lượng mỏng manh, ông nhận ra rằng muốn đánh bại một kẻ thù mạnh thì không thể chỉ dựa vào lòng quả cảm đơn thuần. Nhìn sang Nhật Bản—một quốc gia châu Á vừa thực hiện thành công cuộc cải cách Minh Trị—Phan Bội Châu nảy ra một quyết định táo bạo: Đông Du, tức là sang phương Đông du học để học hỏi bí quyết tự cường, xin hỗ trợ và đào tạo nhân tài cho đất nước.

Rời quê nhà khi mới 38 tuổi, Phan Bội Châu phải gạt lệ chia tay người vợ hiền cùng hai con nhỏ. Đêm trước ngày xuất dương, ông chắp bút viết bài thơ chữ Hán bất hủ "Xuất dương lưu biệt" để giãi bày chí khí nam nhi:

"Sinh vi nam tử yếu hy kỳ,

Hữu liêu thế giới hoán không hư.

(Làm trai phải lạ ở trên đời,

Há để trời đất tự quay vần?)"

Sang đến Nhật Bản, bằng bầu nhiệt huyết sôi nổi và tài hùng biện thiên bẩm, Phan Bội Châu đã kết giao với nhiều trí thức lớn như Lương Khải Siêu, đồng thời tranh thủ được sự giúp đỡ của các chính khách Nhật Bản như Inukai Tsuyoshi. Dù chính quyền Nhật không trực tiếp viện trợ quân sự, họ đồng ý mở cửa các trường học cho thanh niên Việt Nam sang rèn luyện.

Từ lời kêu gọi da diết trong tác phẩm Việt Nam vong quốc sử do ông chắp bút, hàng trăm thanh niên yêu nước từ Nam chí Bắc đã bí mật vượt biển sang Nhật. Tại Yokohama và Tokyo, Phan Bội Châu vừa là vị lãnh tụ tinh thần, vừa như một người cha, người thầy lo từng bữa ăn, cuốn sách cho các học sinh Đông Du.

Dù phong trào Đông Du sau đó bị can thiệp và dập tắt do sự cấu kết giữa thực dân Pháp và chính quyền Nhật Bản năm 1908, nhưng ngọn lửa trí tuệ và tinh thần tự cường mà Phan Bội Châu thắp lên đã thức tỉnh cả một thế hệ thanh niên Việt Nam, tạo đà cho các cuộc vận động giải phóng dân tộc lớn hơn trong thế kỷ XX.