Phan Bội Châu – Người chí sĩ một đời nung nấu khát vọng cứu nước

Đầu thế kỷ XX, khi đất nước chìm trong cảnh mất nước, một thế hệ những người Việt Nam yêu nước đã không cam chịu nhìn non sông bị đặt dưới ách đô hộ. Trong số đó, Phan Bội Châu là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất. Ông dành gần trọn cuộc đời để tìm con đường giải phóng dân tộc, từ tổ chức lực lượng trong nước đến đưa thanh niên ra nước ngoài học tập, từ viết sách thức tỉnh đồng bào đến tìm kiếm sự ủng hộ quốc tế. Cuộc đời ông là một hành trình đầy gian nan, thất bại nhưng chưa bao giờ thôi khát vọng độc lập cho Việt Nam.

Phan Bội Châu, tên thuở nhỏ là Phan Văn San, hiệu Sào Nam, sinh ngày 26-12-1867 tại làng Đan Nhiễm, Nam Đàn, Nghệ An. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh và ham học. Sáu tuổi đã thuộc Tam tự kinh, bảy tuổi hiểu kinh truyện, tám tuổi thông thạo văn cử tử. Mười ba tuổi thi huyện đỗ đầu, mười sáu tuổi đỗ đầu xứ, từ đó được gọi là “Đầu xứ San”. Nhưng điều đáng quý hơn tài năng học vấn là từ rất sớm, trong ông đã hình thành ý thức về vận mệnh đất nước.

Năm 17 tuổi, khi nghe tin phong trào chống Pháp nổi lên ở Bắc Kỳ, Phan Bội Châu viết bài “Bình Tây thu Bắc” để kêu gọi tinh thần chống giặc. Năm 19 tuổi, hưởng ứng phong trào Cần Vương, ông tổ chức một đội thí sinh quân gồm khoảng 60 người để lên đường cứu nước. Cuộc khởi nghĩa chưa kịp triển khai thì bị đàn áp, nhưng thất bại ấy không thể dập tắt chí hướng của người thanh niên xứ Nghệ.

Sau nhiều năm dạy học, đến năm 1900, Phan Bội Châu đỗ thủ khoa trường Nghệ. Từ đây, ông bước hẳn vào con đường hoạt động yêu nước. Năm 1904, ông thành lập Hội Duy Tân, lấy Kỳ Ngoại hầu Cường Để làm minh chủ, chủ trương giành lại độc lập bằng con đường bạo động và tìm kiếm ngoại viện. Năm 1905, ông sang Nhật, mở đầu cho phong trào Đông Du – một trong những phong trào yêu nước nổi bật đầu thế kỷ XX.

Phan Bội Châu nhận ra rằng muốn đất nước có tương lai phải có một thế hệ thanh niên được học tập, được tiếp xúc với tri thức mới. Ông vận động, tổ chức đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật học chính trị, khoa học, quân sự. Hàng trăm người đã tham gia phong trào. Những người trẻ ấy mang theo khát vọng học tập để trở về góp sức cứu nước. Đông Du cuối cùng bị chính quyền Nhật gây sức ép, phong trào tan rã vào năm 1909 và Phan Bội Châu bị trục xuất, nhưng tư tưởng canh tân và tinh thần tự cường mà ông khơi dậy vẫn tiếp tục lan rộng.

Sau khi rời Nhật, Phan Bội Châu hoạt động ở Trung Quốc và Xiêm. Năm 1912, sau thắng lợi của Cách mạng Tân Hợi, ông thành lập Việt Nam Quang phục Hội với mục tiêu đánh đuổi thực dân Pháp, khôi phục nền độc lập và xây dựng một nước Việt Nam theo thể chế cộng hòa. Những năm tiếp theo, ông tiếp tục hoạt động, tổ chức lực lượng và tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc.

Ngày 24-12-1913, Phan Bội Châu bị thực dân Pháp nhờ chính quyền quân phiệt Trung Quốc bắt giam. Sau nhiều năm tù đày, đến năm 1917 ông được trả tự do. Những biến chuyển lớn của thế giới, đặc biệt ảnh hưởng của Cách mạng Tháng Mười Nga và phong trào giải phóng dân tộc, đã tác động mạnh đến tư tưởng của ông. Phan Bội Châu tiếp tục viết báo, viết sách, nghiên cứu và tìm kiếm những hướng đi mới cho sự nghiệp cứu nước.

Năm 1924, sau khi tiếp xúc với Nguyễn Ái Quốc, ông dự định cải tổ tổ chức của mình theo hướng tiến bộ hơn. Nhưng kế hoạch ấy chưa kịp thực hiện thì ngày 30-6-1925, trên đường từ Hàng Châu về Quảng Châu, Phan Bội Châu bị thực dân Pháp bắt cóc tại Thượng Hải và đưa về nước. Thực dân Pháp từng có ý định bí mật thủ tiêu ông, nhưng trước sức ép của dư luận và phong trào đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân, chúng buộc phải đưa ông ra xét xử.

Bản án nặng nề dành cho Phan Bội Châu đã làm dấy lên một phong trào đấu tranh rộng lớn trong cả nước. Học sinh bãi khóa, công nhân bãi công, nhân dân bãi thị. Hình ảnh một chí sĩ già đã dành cả cuộc đời cho độc lập dân tộc trở thành biểu tượng thức tỉnh lòng yêu nước của hàng triệu người. Trước sức ép ấy, thực dân Pháp phải tuyên bố tha bổng nhưng bắt ông về sống tại Huế dưới chế độ quản thúc.

Từ năm 1926, Phan Bội Châu sống tại Bến Ngự, Huế. “Ông già Bến Ngự” không còn được tự do đi lại, không thể tiếp tục trực tiếp hoạt động cách mạng, nhưng ngòi bút của ông chưa bao giờ ngừng nghỉ. Ông viết về nỗi đau của người dân mất nước, về trách nhiệm của quốc dân, về thanh niên và con đường nâng cao dân trí. Những tác phẩm như “Nam quốc dân tu tri”, “Nữ quốc dân tu tri”, “Lời hỏi thanh niên”, “Cao đẳng quốc dân”, “Phan Bội Châu niên biểu”… trở thành những di sản quan trọng của một đời hoạt động yêu nước.

Cuộc đời Phan Bội Châu có những lựa chọn lịch sử chưa đưa đất nước đến độc lập, nhưng không thể phủ nhận vai trò của ông trong việc đánh thức tinh thần dân tộc đầu thế kỷ XX. Ông thuộc về thế hệ những người đi tìm đường trong một thời đại đầy biến động, khi con đường phía trước còn mờ mịt và những thất bại phải trả bằng tù đày, lưu vong, thậm chí bằng cả tính mạng.

Điều khiến người đời sau nhớ về Phan Bội Châu không chỉ là những tổ chức ông thành lập hay những chuyến đi qua nhiều quốc gia, mà trước hết là một tấm lòng luôn hướng về Tổ quốc. Dẫu bị bắt, bị quản thúc, dẫu con đường cứu nước nhiều lần rơi vào bế tắc, ông vẫn viết, vẫn suy nghĩ, vẫn đau đáu về vận mệnh dân tộc.

Một đời người có thể đi qua những con đường khác nhau, nhưng với Phan Bội Châu, điểm đến chưa bao giờ thay đổi: đó là một nước Việt Nam độc lập, nơi người Việt Nam được làm chủ vận mệnh của chính mình. Chính khát vọng ấy đã làm nên hình ảnh một Phan Bội Châu – người chí sĩ xứ Nghệ dành cả cuộc đời để gọi thức lòng yêu nước của đồng bào.:::