Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh: Cặp bài trùng trong lịch sử cận đại Việt Nam (Phần 1)

Trước hết, hai ông bổ sung cho nhau bằng những nét đặc trưng của quê hương, nơi hai ông cất tiếng khóc chào đời. Phan Bội Châu sinh ra và lớn lên ở Nghệ An, một vùng đất được đặc trưng bởi tính cách “cứng đầu”. Tính cách nổi trội đó của người xứ Nghệ bắt nguồn từ miền đất không được thiên nhiên ưu đãi. Muốn tồn tại, phát triển trên đất này, con người phải biết nương tựa và chinh phục thiên nhiên. Xứ Nghệ còn là miền biên viễn thời Việt cổ. Bên kia đèo Ngang là nước Chămpa. Vì thế xứ Nghệ luôn bị xâm thực và kiên cường chống xâm thực bảo vệ mảnh đất của mình. Dần dà, sự gan lỳ đó, sự cứng đầu đó ngấm dần vào trái tim, khối óc của họ để cuối cùng biến thành bản lĩnh sống của họ. Vì thế, con người trên mảnh đất này không chấp nhận hữu khuynh. Lịch sử cận đại vùng đất này cho thấy cuộc khởi nghĩa của Trần Tấn và Đặng Như Mai với lời thề chém đá: “Phen này quyết đánh cả Triều lẫn Tây” khi ở đây chưa có Tây, cuộc khởi nghĩa của Phan Đình Phùng kết thúc cũng là niên đại khép lại của Phong trào Cần Vương v.v… Còn Phan Châu Trinh sinh ra và lớn lên ở Quảng Nam mà gen trội của xứ này là làm ăn kinh tế thông qua việc tiếp xúc sớm với thương nhân ngoại quốc qua bến cảng Faifo (Hội An) và cảng Tuaran (Đà Nẵng). Quê hương là điểm khác nhau đầu tiên, nhưng lại là điểm bổ sung cho nhau về tính cách của hai nhân vật lịch sử này. Thứ đến, sau khi đỗ đầu thi Hương ở trường thi Nghệ An năm 1900, Phan Bội Châu dấn thân vào con đường cứu nước bởi theo Cụ “lập thân hèn nhất thị văn chương”, câu thơ của Tùng Viên mà Cụ đã đọc cho Nguyễn Sinh Sắc nghe trong một đêm trăng sáng ở Kim Liên. Phan Bội Châu không một ngày làm quan, không một ngày tham chính, thậm chí ở cấp làng xã, cấp tận cùng trong hệ thống chính quyền quân chủ. Còn Phan Châu Trinh, sau khi đỗ Phó bảng trong kỳ thi Hội năm 1901, mặc dù không thích, nhưng cũng đã tham chính một thời gian ngắn trong bộ máy trung ương Triều đình Huế.

Những điểm khác nhau trên ở hai ông sẽ được thể hiện rất rõ trên những vấn đề chiến lược và sách lược của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc theo khuynh hướng dân chủ tư sản mà hai ông theo đuổi trong những năm đầu thế kỷ XX. Và đó cũng là những điểm bổ sung cho nhau của hai ông thành một chỉnh thể hoàn chỉnh.