Phan Bội Châu và phong trào Đông Du – tìm đường cứu nước đầu thế kỷ XX

Phan Bội Châu (1867-1940), hiệu Sào Nam, quê ở Nam Đàn, Nghệ An, là một trong những nhà yêu nước, nhà cách mạng tiêu biểu nhất của Việt Nam trong giai đoạn giao thời cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, khi phong trào Cần Vương chống Pháp theo hệ tư tưởng phong kiến đã thất bại và đất nước cần một con đường cứu nước mới.

Chứng kiến cảnh nước mất nhà tan dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, Phan Bội Châu đã sớm nuôi chí lớn cứu nước. Năm 1904, ông cùng các đồng chí thành lập Duy Tân hội với mục tiêu đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục nền độc lập, xây dựng một nước Việt Nam theo thể chế quân chủ lập hiến. Nhận thấy tấm gương duy tân thành công của nước Nhật Bản – một nước châu Á đã đánh bại đế quốc Nga trong chiến tranh Nga - Nhật 1904-1905, ông đã khởi xướng phong trào Đông Du, vận động và đưa hàng trăm thanh niên ưu tú Việt Nam sang Nhật Bản du học nhằm đào tạo nhân tài, chuẩn bị lực lượng cho công cuộc cứu nước sau này.

Phong trào Đông Du (1905-1909) đã dấy lên một luồng gió mới trong phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX, thể hiện tư duy đổi mới táo bạo khi tìm kiếm con đường cứu nước không còn bó hẹp trong khuôn khổ tư tưởng phong kiến cũ mà hướng ra bên ngoài, học hỏi kinh nghiệm duy tân, tự cường của các nước tiên tiến. Tuy nhiên, do sức ép ngoại giao của thực dân Pháp, chính phủ Nhật Bản đã trục xuất lưu học sinh Việt Nam và Phan Bội Châu, khiến phong trào Đông Du phải chấm dứt.

Sau đó, Phan Bội Châu tiếp tục hoạt động cách mạng ở Trung Quốc, thành lập Việt Nam Quang phục hội năm 1912 với chủ trương chuyển sang đấu tranh vũ trang theo khuynh hướng dân chủ tư sản, mưu đồ đánh đuổi Pháp, khôi phục Việt Nam độc lập, thành lập nước Cộng hòa Dân quốc Việt Nam. Năm 1925, ông bị thực dân Pháp bắt cóc tại Thượng Hải, đưa về nước xét xử. Trước làn sóng đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân cả nước đòi thả Phan Bội Châu, thực dân Pháp buộc phải đưa ông về an trí tại Huế cho đến khi qua đời năm 1940, được nhân dân kính trọng gọi là "Ông già Bến Ngự".

Dù các phong trào do Phan Bội Châu lãnh đạo cuối cùng không giành được thắng lợi trọn vẹn do những hạn chế về đường lối và thời đại, nhưng những đóng góp của ông trong việc thức tỉnh tinh thần yêu nước, đặt nền móng cho việc tìm kiếm con đường cứu nước mới, cùng khí phách bất khuất trước kẻ thù đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử cận đại Việt Nam, xứng đáng là một trong những nhà yêu nước vĩ đại của dân tộc, người mở đường cho các phong trào cách mạng tiếp nối sau này.