PHAN CHÂU TRINH - NGỌN CỜ ĐẦU DÂN TRÍ VÀ TƯ TƯỞNG TỰ CƯỜNG
Trong dòng chảy lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XX, Phan Châu Trinh hiện lên như một nhà canh tân vĩ đại, một tư tưởng lớn đi trước thời đại. Khác với con đường bạo động của nhiều sĩ phu đương thời, ông lựa chọn một hướng đi độc đáo nhưng vô cùng sâu sắc: nâng cao dân trí, cải cách xã hội và đánh thức tinh thần tự lực, tự cường của mỗi người dân Việt Nam.
Từ nhà nho đỗ đạt đến ngọn cờ khai trí
Phan Châu Trinh (1872 – 1926), hiệu là Tây Hồ, sinh ra tại làng Tây Lộc, xã Tam Phước, huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam – vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và tinh thần đổi mới. Đỗ Phó bảng năm 1901 và được bổ làm quan trong triều đình Huế, nhưng ông mau chóng từ quan vì nhận ra sự mục nát của bộ máy phong kiến tay sai và cảnh lầm than của nhân dân dưới ách đô hộ.
Từ bỏ chốn quan trường vinh hoa, ông cùng các sĩ phu tiến bộ khởi xướng Phong trào Duy Tân (1906). Với khẩu hiệu hành động nổi tiếng "Khai dân trí, dân khí, hậu dân sinh" (Mở mang trí tuệ nhân dân, làm phấn chấn khí tiết của dân, làm cho đời sống của dân phong phú), Phan Châu Trinh đã đặt nền móng cho cuộc cách mạng tư tưởng và văn hóa lớn nhất thời bấy giờ.
Chủ trương "Bất bạo động" và con đường canh tân đất nước
Phan Châu Trinh nhận thức rõ rằng: muốn có độc lập thực sự thì trước hết dân tộc phải tự cường, nhân dân phải có tri thức và ý thức về quyền lợi của mình. Ông kiên trì chủ trương "Bất bạo động", dùng báo chí, diễn thuyết và mở trường học để tuyên truyền tư tưởng mới:
Mở trường học và dạy chữ Quốc ngữ: Khuyến khích lập trường tư thục (như Đông Kinh Nghĩa Thục), dạy chữ Quốc ngữ và kiến thức khoa học thực dụng thay cho lối học từ chương, hủ lậu.
Cải cách đời sống và kinh tế: Khổ công vận động nhân dân cắt tóc ngắn, mặc áo ngắn, bài trừ tục lệ lạc hậu; đồng thời cổ vũ thành lập các thương hội, nông hội để phát triển sản xuất, tự chủ kinh tế.
Đấu tranh pháp lý: Dùng ngòi bút và tư tưởng dân quyền để phê phán chính sách hà khắc của thực dân Pháp, đòi cải cách thể chế chính trị và thực thi bình đẳng.
Trọn đời vì độc lập và dân quyền
Chính vì những hoạt động cải cách sôi nổi, năm 1908, ông bị chính quyền thực dân bắt và đày ra Côn Đảo. Dù sống trong chốn ngục tù khốc liệt, khí tiết của ông vẫn không hề lay chuyển, được thể hiện qua bài thơ Đập đá ở Côn Lôn vang dội khí phách.
Sau khi được trả do và sang Pháp hoạt động (1911 – 1925), ông tiếp tục dùng báo chí, diễn thuyết để tố cáo chính sách bóc lột của thực dân, đồng thời kết nối với các phong trào yêu nước của người Việt tại Pháp. Năm 1925, khi trở về Sài Gòn, dù sức khỏe suy yếu, ông vẫn thực hiện những buổi diễn thuyết gây chấn động về Đạo đức và lý Đông Tây, Thế lực dân quyền...
Tháng 3 năm 1926, Phan Châu Trinh trút hơi thở cuối cùng. Đám táng của ông đã biến thành một cuộc biểu tình lịch sử của hàng vạn người dân, trở thành một phong trào thức tỉnh tinh thần yêu nước rộng lớn trên toàn quốc.
Di sản trường tồn cùng dân tộc
Phan Châu Trinh để lại bài học vô giá về việc gắn liền độc lập dân tộc với tự do, dân chủ và sự tiến bộ xã hội. Tư tưởng "Khai dân trí,dân khí, hậu dân sinh" của ông đến nay vẫn còn nguyên giá trị, là kim chỉ nam cho sự nghiệp đổi mới, nâng cao tri thức và xây dựng một đất nước Việt Nam hùng cường, tự chủ.
