Phan Châu Trinh – Ngọn cờ khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh

Cùng thời với Phan Bội Châu nhưng đi theo một con đường vận động cách mạng mang sắc thái hoàn toàn khác biệt, cụ Phan Châu Trinh là nhà tư tưởng lớn, nhà canh tân đất nước xuất sắc, người giương cao ngọn cờ cải cách văn hóa - xã hội trong lịch sử cận đại Việt Nam với khẩu hiệu hành động bất hủ: "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh".

Sinh ra tại huyện Tây Giang (nay là huyện Phú Ninh), tỉnh Quảng Nam, Phan Châu Trinh đỗ Phó bảng năm 1901 và từng bước tiến vào triều đình Huế làm quan Thừa biện bộ Lễ. Tuy nhiên, tận mắt chứng kiến sự thối nát của triều đình phong kiến tay sai cùng sự bóc lột tàn bạo của thực dân Pháp, cụ từ quan, dấn thân hoàn toàn vào con đường cải cách dân chủ, dân quyền. Cùng với các đồng chí Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, cụ phát động phong trào Duy Tân rộng khắp Trung Kỳ từ năm 1906.

Cốt lõi trong tư tưởng cứu nước của Phan Châu Trinh không phải là bạo động vũ trang ngay lúc đó mà bắt nguồn từ gốc rễ vấn đề dân tộc: muốn đánh đổ ngoại xâm trước hết phải nâng cao dân trí, mở mang trường học dạy chữ Quốc ngữ và khoa học thực nghiệp, bài trừ hủ tục phong kiến, phát triển kinh tế thương nghiệp, và đặc biệt là "chấn dân khí" – đánh thức tinh thần tự chủ, tự tôn dân tộc. Cụ chủ trương đấu tranh công khai, hợp pháp, tận dụng những yếu tố tiến bộ của nền văn minh Pháp để cải biến xã hội Việt Nam.

Dù tư tưởng cải cách của cụ trong bối cảnh thực dân bạo tàn chưa thể đạt được kết quả trọn vẹn (cụ từng bị thực dân Pháp bắt giam và đày ra Côn Đảo sau phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ năm 1908, sau đó sang Pháp hoạt động), nhưng tầm nhìn xa trông rộng của Phan Châu Trinh vẫn giữ nguyên giá trị thời đại sâu sắc. Khi cụ qua đời tại Sài Gòn vào tháng 3 năm 1926, tang lễ của cụ đã biến thành một cuộc biểu tình biểu dương lực lượng yêu nước vĩ đại của toàn dân tộc.