Phan Châu Trinh – Người dành cả đời cho con đường canh tân đất nước

Từ một nhà nho đến người yêu nước

Phan Châu Trinh, hiệu là Tây Hồ, sinh ngày 9/9/1872 tại làng Tây Lộc, huyện Hà Đông, phủ Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam.

Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước và sớm theo con đường học tập của Nho giáo. Năm 1901, Phan Châu Trinh đỗ Phó bảng và được bổ nhiệm làm quan trong triều Nguyễn.

Tuy nhiên, ông nhanh chóng nhận ra rằng bộ máy phong kiến lúc bấy giờ đã bộc lộ nhiều hạn chế và không đủ khả năng đưa đất nước thoát khỏi tình trạng khủng hoảng. Ông quyết định từ quan để chuyên tâm hoạt động cứu nước. Đây là một quyết định quan trọng, bởi từ đó Phan Châu Trinh không còn lựa chọn con đường quan trường mà dành phần lớn cuộc đời cho việc tìm kiếm một hướng đi mới cho dân tộc.

“Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”

Tư tưởng nổi bật nhất của Phan Châu Trinh thường được khái quát qua ba mục tiêu:

Khai dân trí – Chấn dân khí – Hậu dân sinh.

“Khai dân trí” là nâng cao trình độ hiểu biết của người dân, khuyến khích giáo dục và tiếp thu tri thức mới.

“Chấn dân khí” là khơi dậy ý thức về quyền lợi, trách nhiệm và lòng tự trọng của người dân.

“Hậu dân sinh” là cải thiện đời sống kinh tế, phát triển sản xuất và nâng cao điều kiện sống.

Theo Phan Châu Trinh, một dân tộc muốn mạnh không thể chỉ dựa vào lòng yêu nước. Người dân cần có kiến thức, có ý thức về quyền của mình và có một nền kinh tế đủ mạnh. Đây là điểm rất mới trong tư tưởng yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Phong trào Duy Tân

Năm 1906, Phan Châu Trinh cùng một số nhà yêu nước như Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp thúc đẩy phong trào Duy Tân tại Trung Kỳ. Phong trào hướng tới việc thay đổi xã hội thông qua giáo dục, kinh tế và đời sống văn hóa.

Nhiều trường học mới được mở. Người dân được khuyến khích học chữ Quốc ngữ, tiếp cận kiến thức khoa học và những tư tưởng mới. Phong trào cũng vận động phát triển các ngành nghề, khuyến khích kinh doanh và thay đổi những tập quán được xem là lạc hậu. Những hoạt động ấy tạo nên một không khí cải cách mạnh mẽ tại Trung Kỳ trong những năm đầu thế kỷ XX.

Đông Kinh Nghĩa Thục và làn sóng canh tân

Cùng thời kỳ đó, những phong trào giáo dục và cải cách cũng phát triển ở nhiều nơi. Tiêu biểu là Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội năm 1907.

Mặc dù Phan Châu Trinh không trực tiếp tổ chức Đông Kinh Nghĩa Thục, tư tưởng của ông có nhiều điểm tương đồng với phong trào này: coi trọng giáo dục, phổ biến chữ Quốc ngữ, truyền bá kiến thức mới và nâng cao ý thức xã hội. Những hoạt động cải cách ấy đã tạo nên một làn sóng tư tưởng mới trong xã hội Việt Nam.

Người Việt bắt đầu đặt ra những câu hỏi trước đây ít được đề cập: Vì sao đất nước yếu? Vì sao dân chúng nghèo? Vì sao giáo dục phải thay đổi? Và làm thế nào để người dân có quyền quyết định nhiều hơn đối với vận mệnh của mình?

Đối thoại với chính quyền Pháp

Năm 1906, Phan Châu Trinh sang Nhật Bản, sau đó đến Trung Quốc và tiếp xúc với nhiều nhà hoạt động chính trị. Ông từng có những quan điểm khác với Phan Bội Châu về phương pháp cứu nước.

Trong khi Phan Bội Châu chủ trương dựa vào ngoại viện và tổ chức lực lượng cách mạng để giành độc lập, Phan Châu Trinh cho rằng cần tiến hành cải cách xã hội, nâng cao dân trí và dân quyền.

Năm 1908, ông sang Pháp. Tại Pháp, Phan Châu Trinh tìm cách vận động chính giới và dư luận Pháp, đồng thời viết nhiều tài liệu phê phán chế độ thuộc địa và yêu cầu cải cách. Ông tin rằng việc thay đổi xã hội Việt Nam cần gắn với việc xây dựng một nền chính trị tiến bộ hơn.

Bị bắt và những năm tháng gian khổ

Hoạt động của Phan Châu Trinh khiến chính quyền thực dân Pháp chú ý. Năm 1908, sau phong trào chống thuế ở Trung Kỳ, ông bị bắt và bị kết án tử hình. Trước sức ép từ dư luận và sự vận động của một số nhân vật tại Pháp, bản án được giảm xuống và ông bị đày ra Côn Đảo.

Sau một thời gian, ông được trả tự do và sang Pháp. Tại đây, Phan Châu Trinh tiếp tục hoạt động, viết báo, diễn thuyết và vận động cho những cải cách tại Việt Nam. Cuộc sống của ông trong những năm này rất khó khăn. Tuy nhiên, ông vẫn tiếp tục theo đuổi những quan điểm của mình.

Trở về Việt Nam

Năm 1925, Phan Châu Trinh trở về Việt Nam sau nhiều năm hoạt động ở nước ngoài. Sức khỏe lúc này đã suy yếu nghiêm trọng. Dù vậy, ông vẫn tổ chức các buổi diễn thuyết và tiếp tục truyền bá tư tưởng cải cách.

Những bài diễn thuyết của ông thu hút đông đảo người nghe, đặc biệt là giới trí thức và thanh niên. Phan Châu Trinh qua đời ngày 24/3/1926 tại Sài Gòn, hưởng thọ 53 tuổi. Đám tang của ông trở thành một sự kiện lớn. Hàng vạn người tham gia các hoạt động tưởng niệm tại nhiều nơi ở Nam Kỳ và Trung Kỳ. Điều đó cho thấy ảnh hưởng của Phan Châu Trinh đối với xã hội Việt Nam lúc bấy giờ lớn đến mức nào.

Một tư tưởng vẫn còn giá trị

Phan Châu Trinh không sống để chứng kiến Việt Nam giành được độc lập. Con đường cải cách mà ông theo đuổi cũng không thể đem lại độc lập ngay lập tức. Tuy nhiên, điều ông để lại không chỉ nằm ở những hoạt động chính trị cụ thể. Đó là một cách nhìn mới về sức mạnh của một dân tộc.

Ông cho rằng muốn đất nước mạnh thì trước hết người dân phải có tri thức. Muốn xã hội tiến bộ thì phải nâng cao dân quyền. Muốn đất nước phát triển thì phải cải thiện đời sống kinh tế. Và muốn thoát khỏi sự lệ thuộc thì không thể chỉ trông chờ vào một cá nhân hay một thế lực bên ngoài. Những tư tưởng ấy đã tạo ảnh hưởng lâu dài đối với phong trào yêu nước và cải cách ở Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XX.

Phan Châu Trinh – người đi tìm một con đường khác

Lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX có nhiều con đường và nhiều lựa chọn khác nhau. Phan Châu Trinh là người đã chọn con đường canh tân và khai sáng xã hội.

Ông không đặt trọng tâm vào việc xây dựng một cuộc nổi dậy vũ trang ngay lập tức, mà muốn thay đổi từ gốc: thay đổi nhận thức của người dân, thay đổi giáo dục, phát triển kinh tế và xây dựng ý thức về quyền con người. Có thể tranh luận về tính khả thi của con đường ấy trong hoàn cảnh Việt Nam thuộc địa lúc bấy giờ.

Nhưng không thể phủ nhận rằng Phan Châu Trinh đã đưa vào đời sống chính trị Việt Nam một hệ thống tư tưởng rất mới mẻ: độc lập phải đi cùng với dân trí, dân quyền và sự tiến bộ của xã hội. Hơn một thế kỷ sau ngày ông qua đời, những câu nói quen thuộc như “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” vẫn được nhắc lại.

Đó chính là dấu ấn lớn nhất của Phan Châu Trinh – một nhà yêu nước đã dành cả cuộc đời để đặt ra một câu hỏi căn bản: Muốn cứu một đất nước, trước hết phải làm gì để chính những con người trong đất nước ấy trở nên mạnh mẽ hơn?