PHAN CHÂU TRINH – NGƯỜI KHAI MỞ CON ĐƯỜNG “KHAI DÂN TRÍ, CHẤN DÂN KHÍ”

1. Một nhà Nho bước ra khỏi con đường cũ

Phan Châu Trinh, hiệu Tây Hồ, sinh năm 1872 tại làng Tây Lộc, huyện Hà Đông, tỉnh Quảng Nam, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Ông lớn lên vào thời điểm đất nước đang chịu sự thống trị của thực dân Pháp, trong khi nhiều phong trào vũ trang chống Pháp cuối thế kỷ XIX lần lượt thất bại. Những thất bại ấy tác động mạnh đến thế hệ sĩ phu đầu thế kỷ XX và buộc họ phải suy nghĩ về một con đường cứu nước khác.

Năm 1901, Phan Châu Trinh đỗ Phó bảng, sau đó ra làm quan trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, ông nhanh chóng nhận thấy việc làm quan trong bộ máy phong kiến không thể giải quyết những vấn đề căn bản của đất nước. Năm 1905, ông từ quan, bắt đầu một giai đoạn hoạt động yêu nước mới. Khác với Phan Bội Châu chủ trương trước hết phải giành độc lập bằng con đường cách mạng, Phan Châu Trinh tập trung vào việc cải cách xã hội, nâng cao dân trí và thay đổi nhận thức của người dân. (baotanglichsu.vn)

2. Một chuyến đi làm thay đổi nhận thức

Khoảng năm 1905, Phan Châu Trinh cùng Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp thực hiện một chuyến đi qua nhiều địa phương miền Trung. Chuyến đi này thường được nhắc đến với tên gọi “Nam du”. Ba ông trực tiếp quan sát đời sống nhân dân, tình hình kinh tế, giáo dục và xã hội ở nhiều nơi.

Những điều nhìn thấy khiến Phan Châu Trinh càng tin rằng muốn đất nước phát triển thì trước hết phải thay đổi con người và xã hội. Một quốc gia không thể chỉ dựa vào lòng yêu nước hay vũ khí mà cần có dân trí, kinh tế, giáo dục và một tầng lớp nhân dân có khả năng tự làm chủ cuộc sống.

Từ đó, tư tưởng của ông ngày càng rõ ràng: muốn cứu nước phải khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Người dân phải được học chữ, học kiến thức mới, biết quyền lợi và trách nhiệm của mình; đồng thời xã hội phải phát triển kinh tế, nâng cao đời sống để tạo nền tảng cho một quốc gia độc lập.

3. “Khai dân trí” – bắt đầu từ giáo dục

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Phan Châu Trinh là thúc đẩy việc đổi mới giáo dục. Ông phê phán nền giáo dục khoa cử cũ vì cho rằng nó quá chú trọng văn chương và bằng cấp nhưng chưa cung cấp cho người học những kiến thức thiết thực để xây dựng đất nước.

Theo ông, giáo dục phải hướng con người đến những hiểu biết mới về khoa học, kỹ thuật, kinh tế và xã hội. Người dân cần được học chữ Quốc ngữ, tiếp cận kiến thức hiện đại và thoát khỏi sự lệ thuộc vào những quan niệm cũ kỹ.

Tư tưởng ấy nhanh chóng được hưởng ứng tại miền Trung. Nhiều nhà yêu nước mở trường, tổ chức diễn thuyết, khuyến khích học chữ Quốc ngữ và vận động người dân bỏ những tập tục bị xem là lạc hậu. Phong trào giáo dục trở thành một trong những nội dung quan trọng của phong trào Duy Tân.

4. Duy Tân không chỉ là chuyện học hành

Phong trào Duy Tân không dừng ở việc mở trường. Các sĩ phu yêu nước còn vận động nhân dân thay đổi cách làm ăn, phát triển công thương nghiệp và nâng cao đời sống. Một số cơ sở kinh doanh được thành lập nhằm khuyến khích người Việt tự tổ chức sản xuất và buôn bán.

Phan Châu Trinh cho rằng một dân tộc muốn có độc lập phải có thực lực về kinh tế. Nếu người dân nghèo đói, thiếu kiến thức và phụ thuộc vào người khác thì rất khó có thể xây dựng một quốc gia tự chủ.

Vì vậy, khẩu hiệu “hậu dân sinh” có ý nghĩa rất thực tế. Không chỉ cần nâng cao tinh thần, mà phải làm cho đời sống của nhân dân tốt hơn. Khi có kinh tế, có kiến thức và có tổ chức, người dân mới có điều kiện tham gia vào những thay đổi lớn của xã hội.

5. “Chấn dân khí” – đánh thức tinh thần tự chủ

Phan Châu Trinh đặc biệt quan tâm đến việc thay đổi tâm lý của người dân. Ông cho rằng một trong những nguyên nhân khiến đất nước yếu là người dân quen với tâm lý cam chịu và quá phụ thuộc vào chính quyền phong kiến.

“Chấn dân khí” vì thế có nghĩa là khơi dậy tinh thần tự chủ, ý thức về quyền lợi và trách nhiệm của người dân. Người dân không nên chỉ chờ đợi một vị vua hay một người anh hùng đến cứu nước. Họ phải tự mình học tập, làm ăn, tổ chức và tham gia vào đời sống xã hội.

Đây là điểm rất mới trong tư tưởng của Phan Châu Trinh. Ông đặt người dân vào vị trí trung tâm của công cuộc canh tân. Muốn thay đổi đất nước, trước hết phải thay đổi nhận thức và năng lực của chính người dân.

6. Phong trào Duy Tân lan rộng

Từ Quảng Nam, tư tưởng Duy Tân lan sang nhiều tỉnh miền Trung. Nhiều trường học mới được thành lập. Việc học chữ Quốc ngữ được khuyến khích. Các sĩ phu vận động nhân dân thay đổi cách ăn mặc, sinh hoạt, tổ chức kinh doanh và bỏ một số hủ tục.

Trong số những người hưởng ứng mạnh mẽ có Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Phan Thúc Duyện và nhiều sĩ phu khác. Họ không hoàn toàn giống nhau về quan điểm nhưng cùng chia sẻ mong muốn làm cho xã hội Việt Nam tiến bộ hơn.

Phong trào tạo ra một không khí xã hội mới. Những vấn đề trước đây chỉ được bàn luận trong giới sĩ phu nay bắt đầu được đưa đến với đông đảo người dân. Người dân được khuyến khích học chữ, mở cửa hàng, tham gia hoạt động kinh tế và quan tâm đến vận mệnh đất nước.

7. Phan Châu Trinh và Đông Kinh Nghĩa Thục

Năm 1907, Đông Kinh Nghĩa Thục được thành lập tại Hà Nội. Dù Phan Châu Trinh không phải người trực tiếp sáng lập trường, tư tưởng cải cách giáo dục và canh tân xã hội của ông có ảnh hưởng rõ rệt đến phong trào này.

Đông Kinh Nghĩa Thục trở thành một trung tâm truyền bá tư tưởng mới, khuyến khích học chữ Quốc ngữ, phổ biến kiến thức khoa học và cổ động tinh thần yêu nước. Những hoạt động ấy phù hợp với tư tưởng mà Phan Châu Trinh đã thúc đẩy ở miền Trung.

Sự phát triển đồng thời của phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ và Đông Kinh Nghĩa Thục ở Bắc Kỳ cho thấy một chuyển biến quan trọng: tư tưởng cứu nước đầu thế kỷ XX đã bắt đầu gắn với giáo dục, cải cách xã hội và nâng cao dân trí, chứ không chỉ giới hạn trong những cuộc nổi dậy vũ trang.

8. Cao trào chống thuế và những năm tù đày

Năm 1908, phong trào chống thuế bùng nổ mạnh ở Trung Kỳ. Nhân dân nhiều địa phương phản đối các chính sách thuế khóa nặng nề và những hình thức bóc lột của chính quyền thực dân cùng bộ máy phong kiến.

Thực dân Pháp quy kết các sĩ phu Duy Tân có liên quan đến phong trào. Phan Châu Trinh bị bắt và bị kết án tử hình. Sau sự can thiệp của một số chính khách Pháp, án của ông được giảm xuống thành tù đày và ông bị đưa ra Côn Đảo. (baotanglichsu.vn)

Thời gian ở Côn Đảo là một trong những giai đoạn khắc nghiệt nhất trong cuộc đời ông. Nhưng ông vẫn giữ niềm tin vào con đường khai hóa và nâng cao dân trí. Sau khi được trả tự do, ông sang Pháp và tiếp tục hoạt động.

9. Những năm tháng ở Pháp

Năm 1911, Phan Châu Trinh sang Pháp. Ông sống tại Paris và tiếp tục nghiên cứu, viết sách, diễn thuyết và vận động cho quyền lợi của người Việt Nam.

Trong thời gian ở Pháp, ông tiếp xúc trực tiếp với xã hội phương Tây và có thêm điều kiện tìm hiểu về những tư tưởng chính trị, pháp luật và dân quyền. Ông tiếp tục phê phán chế độ quân chủ chuyên chế và yêu cầu chính quyền Pháp phải thực hiện những cải cách đối với Việt Nam.

Tuy nhiên, ông cũng không chấp nhận việc Việt Nam bị đặt dưới sự thống trị lâu dài của thực dân Pháp. Mục tiêu cuối cùng trong tư tưởng của ông vẫn là làm cho người Việt Nam có đủ năng lực để tự quyết định tương lai của dân tộc.

10. Trở về Việt Nam và những ngày cuối đời

Năm 1925, sau nhiều năm hoạt động ở Pháp, Phan Châu Trinh trở về Việt Nam. Sức khỏe của ông lúc này đã suy giảm nghiêm trọng. Tuy vậy, ông vẫn tiếp tục diễn thuyết và truyền bá tư tưởng cải cách.

Tháng 3 năm 1926, ông qua đời tại Sài Gòn, khi mới 54 tuổi. Tang lễ của ông trở thành một sự kiện lớn, thu hút đông đảo người dân tham dự. Nhiều thanh niên, học sinh và trí thức tham gia các hoạt động tưởng niệm, cho thấy ảnh hưởng rất lớn của ông đối với xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.

Phan Châu Trinh không chứng kiến được một Việt Nam độc lập. Con đường cải cách mà ông lựa chọn cũng không thể thực hiện đầy đủ trong điều kiện thuộc địa. Nhưng những tư tưởng về giáo dục, dân quyền, kinh tế và trách nhiệm của người dân đã để lại ảnh hưởng sâu rộng.

11. Di sản của một nhà yêu nước

Phan Châu Trinh là một nhân vật đặc biệt trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông không chủ trương tổ chức một cuộc khởi nghĩa vũ trang như nhiều nhà yêu nước cùng thời. Ông cũng không đặt trọng tâm vào việc cầu viện một cường quốc bên ngoài. Thay vào đó, ông cho rằng muốn đất nước thực sự mạnh thì phải bắt đầu từ chính người dân.

“Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” vì thế không chỉ là một khẩu hiệu cải cách mà phản ánh cả một cách nhìn về con đường phát triển của dân tộc. Giáo dục để con người hiểu biết, nâng cao tinh thần tự chủ để con người dám hành động và phát triển kinh tế để xã hội có thực lực – ba yếu tố ấy được ông đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Điều đáng quý ở Phan Châu Trinh là ông đã nhìn thấy rằng độc lập của một dân tộc không chỉ nằm ở việc đánh đuổi quân xâm lược, mà còn nằm ở khả năng tự mình xây dựng một xã hội tiến bộ, có học vấn, có kinh tế và có ý thức về quyền làm chủ của người dân.

Cuộc đời ông kết thúc trước khi đất nước giành được độc lập, nhưng những câu hỏi mà ông đặt ra vẫn có giá trị lịch sử sâu sắc. Ông thuộc về thế hệ sĩ phu đã dám từ bỏ những lối suy nghĩ quen thuộc để tìm kiếm một con đường mới cho Việt Nam. Và chính sự đổi mới trong tư duy ấy đã góp phần chuẩn bị về mặt nhận thức cho những chuyển biến lớn của phong trào yêu nước Việt Nam trong những thập niên tiếp theo.